Ladik (Samsun) Ağzındaki Arkaik Unsurlar Üzerine

Ladik, bugünkü coğrafi sınıflandırmaya göre Orta Karadeniz sınırları içerisinde yer almakta olan Samsun ilinin on yedi ilçesinden biridir ve coğrafi konum özelliği bakımından ise Samsun’un iç kısmında yer alır. Tarihi, antik çağ dönemine dayandığı bilinen Ladik’le ilgili en kapsamlı bilgiler Evliya Çelebi’nin “Seyahatname” adlı eseri ve Amasyalı Abdizâde Hüseyin Hüsameddin Efendi’nin “Amasya Tarihi” adlı eserlerinde bulunmaktadır. Eserlerde Ladik’in adı, tarihi, ekonomisi, nüfusu, mesire yerleri ve mimari özelliği gibi yönlerden dikkat çekici bilgi ve bulgular yer almaktadır. Temel özellikleri bakımından ölçünlü dilden ayrılan Türkiye Türkçesi ağızlarında ölçünlü dilde kullanılmayan kelimeler ve ekler yaşadığı için ses (fonetik), şekil (morfoloji) ve söz varlığı (leksikoloji) açısından bir mirastır. Bu nedenle Türkçenin ses, şekil ve söz varlığı açısından incelemeleri yapılırken arkaik/eskicil unsurlardan yararlanılır. Son zamanlarda artan iletişim olanakları, eğitim ve öğretim sayesinde Türkiye Türkçesi ağızları ve ölçünlü dil arasındaki etkileşimi artırmıştır. Bu etkileşim neticesinde ağızlara sinmiş olan birtakım unsurlar zamanla yok olmaya başlamıştır.Bu çalışmada Türkiye Türkçesi ağızlarından biri olan Ladik (Samsun) ağzında bulunan arkaik/eskicil unsurlar incelenmiştir. Ladik (Samsun) ağzı hem Oğuz hem de Kıpçak Türkçesinin etkisinde kalan bir ağız yapısına sahip olduğu için arkaik/eskicil unsurlu bazı kelimelerin ses ve söz varlığı dayanan açıklamalarında Kıpçak Türkçesinde bulunan şekillerine de yer verilmiştir. Ele alınan arkaik/eskicil kelimeler Eski Türkçe döneminden başlayarak Batı Türkçesinin ilk dönemlerine kadar ve bazı kelimelerde de tarihî Türk lehçelerinde göründükleri şekilleriyle verilmiştir.

The Archaic Elements in Ladik (Samsun) Dialect

Ladik is one of the seventeen districts of Samsun province, which is located within the borders of the Central Black Sea according to the current geographical classification. Also, in terms of geographical location, it is located in the interior of Samsun. Ladik's history dates back to antiquity and the most comprehensive information about Ladik is found in Evliya Çelebi's work “Seyahatname” and in the works “Amasya Tarihi” of Amasya Abdizâde Hüseyin Hüsameddin Efendi. The works contain remarkable information and findings in terms of Ladik's name, history, economy, population, promenade locations and architectural features. Turkey Turkish dialects are separated from the standard language in terms of the basic characteristics. It is a legacy in terms of phonetics, morphological and vocabulary, as it contains words and suffixes that do not use standard language. For this reason, archaic elements are used when analyzing Turkish in terms of phone, morpho and vocabulary. Recently, the interaction between Turkey Turkish dialects and standard language has increased thanks to the increased communication opportunities, education and teaching. As a result of this interaction, a number of elements in the dialect began to disappear over time. In this study were examined the archaic elements found in the Ladik (Samsun) dialect, one of the Turkey Turkish dialects. Since Ladik (Samsun) dialect has a dialect structure that is influenced by both Oghuz and Kipchak Turkish, some words with archaic elements also have figures of Kipchak Turkish in their phone and vocabulary descriptions. The archaic words examined were given starting from the Old Turkish period to the early era of Western Turkish period. Some words are also given as they appear in historical Turkish dialects.

Kaynakça

Abdizâde, H.E. (1927). Amasya Tarihi, C. 4, Necm-i İstikbal Matbaası Yayınları.

Arat, R. R. (2008). Kutadgu Bilig Yusuf Has Hacib, KabalcıYayınevi.

Ata, A. (1998). Nehcü’l-Ferād┬s III Dizin-Sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.

Atalay, B. (1986). Divanü Lûgat-it-Türk IV Dizini. Türk Dil Kurumu Yayınları.

Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. Enderun Kitabevi.

Clauson, S.G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford University Press.

Demir, N. (2000). “Karadeniz Bölgesi Ağızlarında Kıpçak Türkçesi Özellikleri”. IV. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri-I (24 Eylül-29 Eylül 2000) Ankara, 2007, 417-424.

Dilçin, C. (1983). Yeni Tarama Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.

Ercilasun, A.B. vd. (1991). Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü I-II. Kültür Bakanlığı Yayınları.

Ercilasun, A.B., Akkoyunlu Z. (2015). Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t- Türk (Giriş-MetinÇeviri-Notlar-Dizin). Türk Dil Kurumu Yayınları.

Ergin, M. (2009). Türk Dil Bilgisi. Bayrak Basım-Yayım-Tanıtım.

Gabain, A. V. (2007). Eski Türkçenin Grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.

Gemalmaz, E. (2010). “Ağız Bilimi Araştırmaları Üzerine Genellemeler.” Türkçenin Derin Yapısı, Belen Yayıncılık, 331-349.

Karahan L. (1996) Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması, Türk Dil KurumuYayınları.

Korkmaz, Z. (2007). Gramer Terimleri Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Korkmaz, Z. (2017). “Anadolu Ağızları Üzerindeki Araştırmaların Bugünkü Durumu ve Karşılaştığı Sorunlar.” Türk Dili Üzerine Araştırmalar, C. 1-2, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Kurşun, Z vd., (1999). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, C. 2, Yapı Kredi Yayınları.

Ölmez, M. (2003). “Çağataycadaki Eskicil Öğeler Üzerine.” Dil ve Edebiyat Araştırmaları Sempozyumu, Mustafa Canpolat Armağanı, 135-142.

Öner, M. (1998). Bugünkü Kıpçak Türkçesi. Türk Dil Kurumu Yayınları.

Öztürk, E. (2017). Eski Anadolu Türkçesi El Kitabı. Akçağ Yayınları.

Tellioğlu, İ. (2010). “Türklerin Karadeniz’e Çıkışında Vezirköprü-Havza-Ladik Hattının Önemi.” Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi Journal of Social Sciences, 10/45, 141-154.

Tellioğlu, İ. (2014). “Samsun’a Türk Yerleşiminin Tarihî Gelişimi.”Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 9/4, 1107-1117. https://doi.org/10.7827/turkishstudies.6758

Toparlı, R. vd. (2007). Kıpçak Türkçesi Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.

Kaynak Göster