En Az Çaba Yasasının Dil Alanlarında İşleyişi

En az çaba yasası, dilin kolay, basit, az ve öz olanı tercih etmesidir. Türkiye Türkçesinde en az çaba yasasının işleyişi henüz bütün yönleriyle açıklığa kavuşturulmamıştır. Kaynaklar, yasanın daha çok ses olayları ile ses uyumlarını yönetme ve söyleyiş kolaylığı sağlama yönlerinden söz etmiştir. Hâlbuki dilin her alanında en az çaba yasası söz konusudur. Bu çalışma en az çaba yasasının ses bilgisi, şekil bilgisi, söz dizimi, anlam bilimi, yazım ve noktalama alanlarındaki işleyişini ele almıştır. Dilde ekonomi ilkesinin dilin her bir alanında farklı bir işleyişi vardır. Dilin alt alanlarına göre en az çaba yasasının belirgin olarak görünüm kazandığı katmanlar şu şekildedir: ses bilgisi: ses düşmesi, ses türemesi, ses değişmesi, ses uyumları; şekil bilgisi: eklerin temsil işlevi, dilbilgiselleşme, sözcük birleştirme, eklerin birden fazla görev ve işlev taşıması, zamirlerin pratik kullanım sağlaması; söz dizimi: tamlama ve sözcük öbeklerinin kuruluşu, kısaltma grupları, söz dizimsel değere sahip kabul, ret, onay sözleri, eksiltili cümle, sıralı cümlelerde öge, kip, şahıs ortaklığı; anlam bilimi: adlandırmada ekonomi ilkesi, sözcükte yan ve mecaz anlam, deyim ve atasözleri, kalıp anlatımlar, kısaltmalar, anlam olayları ve söz sanatları; yazım ve noktalama: dil alanlarında ayrı ve bitişik yazım, noktalama işaretleri. Dilde ekonomi genel olarak aşınma ve eksiltme şeklinde tezahür etse de özellikle anlama dair öncelemeler dolayısıyla fonetik veya morfolojik artışlar şeklinde de ortaya çıkabilir. En az çaba yasasında kolay, özlü ve etkili olan yeğlenir, zor ve fazla olan tercih edilmez.

The Process of “The Principle of Least Effort” in The Fields of Linguistics

The law of least effort is that language prefers the easy, simple, few and the essence. In Turkish language of Turkey, the functioning of the law of least effort has not yet been clarified in all aspect. Studies on the subject have mostly mentioned about the aspects of the law to manage phonetic procedures with sound harmonies and provide ease of pronunciation. However, in all areas of the language, there is the law of least effort. This study examined the functioning of the law of least effort in the fields of phonology, morphology, syntax, semantics, spelling and punctuation. The principle of economics in language has a different functioning in each area of the language. According to the subfields of the language, the layers in which the law of least effort is clearly visible are as follows: phonology: disappearance, anaptyxis, phonetic change, sound harmonies; morphology: representation function of affixes, grammaticalisation, word compounding, affixes carrying multiple tasks and functions, practical use of pronouns; syntax: determinative group and establishment of word groups, abbreviation groups, words of acceptance, rejection, affirmation with syntactic value, elliptical sentence, element, mode, common subject in sequential sentences; semantic: economics principle in naming, connotative and figurative meaning in words, idioms and proverbs, stereotyped expressions, abbreviations, meaning procedure and rhetoric; spelling and punctuation: separate and contiguous spelling in language areas, punctuation. Although the economy in the language generally manifests in the form of abrasion and reduction, it may also occur in the form of phonetic or morphological increases due to the priorities of meaning. In the law of least effort, the easy, concise and effective is preferred, the hard and excessive one is not preferred.

___

  • Aydın, H. (2011). Dilde en az çaba ilkesi üzerine. IJSES, 1(1), 1-6.
  • Ceritoğlu, M. (2011). Türkiye Türkçesindeki çok görevli eklerin tespiti ve sınıflandırması. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(3), 1239 -1248.
  • Chopra, D. (2014). Başarının 7 spirütüel yasası (Çev.: Ezgi Sorman). Pozitif Yayınları.
  • Delice, H. İ. (2000). Türk dilinde işlevsel ek tasnifi denemesi. Cumhuriyet Üniv. Sosyal Bilimler Dergisi, 24, 221-235.
  • Demirci, K. (2008). Dilbilgiselleşme üzerine bir inceleme. Bilig, 45, 131-146.
  • Demirci, K. (2015). En az çaba yasası ve Kazak Türkçesindeki yaygın örnekleri. Bilig, 72, 25-42.
  • Eker, S. (2005). Çağdaş Türk dili. Grafiker Yayınları.
  • Gümüşatam, G. (2013). Eksiltim(ellipsis) ve Türkçede eksiltim türleri. Turkish Studies, 8(1), 1539- 1552. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4246 İmer, K., Kocaman, A. & Özsoy, A.S. (2011). Dilbilim sözlüğü. Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.
  • Karaağaç, G. (2013). Dil bilimi terimleri sözlüğü. TDK Yayınları.
  • Karaca, M. M. (2018). Dîvânu Lugâti’t-Türk‘ten hareketle Kazak Türkçesindeki arkaik fiiller. Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(3), 58-65.
  • Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. TDK Yayınları.
  • Loux, M. J. (1974). Ockham's theory of terms, part ı of the summa logicae. University of Notre Dame Press.
  • Martinet, A. (1998). İşlevsel genel dilbilim(Çev.: Berke Vardar). Multilingual.
  • Mazman, N. (2019). Türkolojideki yaklaşımlardan hareketle +ki biçim birimi üzerine bir değerlendirme. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE), 8(4), 1968-1987.
  • Özkan, A. (2004). Türkiye Türkçesinde kısaltma grupları. Arayışlar-İnsan Bilimleri Araştırmaları, 11, 127-144.
  • Tüfekçioğlu, B. (2010). Dilsel değişmelerin dil ekonomisi bağlamında internet ortamındaki yazışmalara yansımaları. The Journal of Academic Social Science Studies (JASSS), 3(2), 23-32. Türk Dil Kurumu. Güncel Türkçe sözlük. https://sozluk.gov.tr, 2021.
  • Yaman, H. & Erdoğan, Y. (2007). İnternet kullanımının Türkçeye etkileri: nitel bir araştırma. Journal of Language and Linguistic Studies, 3(2), 237-249.
  • Zipf, G. K. (1949). Human behaviour and the principles of least effort. Addison-Wesley Press.