GÜNEY KAZAKİSTAN: “EVLİYA DİYARI”

Türkistan, Türkler için İslâmlaşma sürecinin başladığı coğrafyanın adıdır. Kazakistan’ın güneyinde yer alan ve eskiden Yesî ismiyle bilinen şehrin bugünkü ismi Türkistan’dır. Yesî, İslâm ordularının ve sahabelerinin irşad faaliyetinde bulundukları ve Türklerle Araplar’ın iletişime geçtiği merkezlerdendir. Yesî şehri, daha sonra Tekke şiirinin kurucu ismini çıkartacak Hoca Ahmed’in lâkabına dönüşecektir. Hoca Ahmed Yesevî İslâm’ın hükümleriyle Türk’ün inanışını birleştirmiş, bu felsefeyi bir hayat nizamına getirmiş ve bu sebeple de uzun süre etkili olmuştur. O, İslamiyet’in eski Türk inanç sistemi içine nüfuz etmesinde örnek bir model, tarikat sistemlerinin ana kaynağı, Alevî -Bektaşî sistematiğinin ana omurgasını oluşturacak Hacı Bektaş Velî kişiliğinin de alt yapısını oluşturmuştur. Bu çalışmada Ahmet Yesevî ve onun etrafında ortaya çıkan merkez şahsiyetlerin efsanevî ve dinî kişilikleri hakkında bilgiler verilmiş, halkın bu kişilere yükledikleri olağanüstülüklerin yanında türbeleri etrafında sergilenen ritüeller ve inanç unsurları tespit edilmiştir. Güney Kazakistan/ Türkistan türbelerinin tanıtılması, türbe ziyaretinde atalar kültünün misyonu, türbelerdeki ritüellerin tespiti ve işlevlerinin ortaya konulması bu çalışmanın amaçlarındandır.

SOUTHERN KAZAKSTAN: "THE LAND OF SAINTS (EVLIYAS)"

Turkistan is the name of the geography where the conversion of the Turks into Islam began. The present name of the city which is in the Southern Kazakstan today and known as Yesî in the past is Turkistan. The city Yesî later turned into the nickname (cognomen) of Ahmet, who had created the founding name of the Dervish Lodge poetry. Hodja Ahmet Yesevî combined the Turk's religion (belief) with the provisions of Islam, made this philosophy an order of life and for this reason, he became influential for long.He generated the sample model in the penetration of Islam into the old Turkish belief system, the main source of the cult (sect) systems and the infrastructure of the Hacı Bektaş Veli character that would establish the main frame of the Alevi-Bektaşi systematics. In this study, considerable information about Ahmet Yesevî and the legendary and religious characteristics of the central figures emerged around him has been given and the belief factors concerning the spiritual identity and holiness the public attributed to these figures have been identified. Introducing the tombs in South Kazakhstan/ Turkestan, mission of ancestry cult in the visits of tombs, determination of rituals in tombs and finding out the functions of rituals are the aims of this work.

Kaynakça

ADAY, E. (2013). Kütahya İli Türbe ve Yatırları Etrafında Oluşan İnanç ve Uygulamalar. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayınlanmamış Doktora Tezi).

AKAR, M. (2017). Taykazan ve Etrafında Oluşan Halk Kültürü Taykazanın Rusya Macerası, Belgeler. Ankara: Hoca Ahmet Yesevî Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları.

AŞAN, M. B. (1998). “Fırat Kenarında Bir Horasan Ereni Şeyh Ahmet Dede”. I. Uluslararası Türk Dünyası Eren ve Evliyaları Kongresi Bildirileri (13-16 Ağustos 1998). Ankara: Ervak Yayınları: 53-61.

BAHADUR, J. (2007). Ziyarat Kabıl Bolsın. Çimkent: Zamana Baspası.

BİCE, H. (2006). Pîr-i Türkistan Hoca Ahmed Yesevî. Ankara: Hoca Ahmet Yesevî Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları.

ÇETİN, H. (2018). “Güney Kazakistan’daki İnanç Yerleri ve Gerçekleştirilen Ritüeller”. Türkoloji Dergisi. 90: 116-123.

ÇETİN, İ. (2007). “Türk Kültüründe Bab (Baba) / Ata Geleneği”. Millî Folklor Dergisi. 76: 70-75.

GÜNAY, Ü. - H. GÜNGÖR (2003). Başlangıçlarından Günümüze Türklerin Dinî Tarihi. İstanbul: Rağbet Yayınları.

KOJA, M. (2009). Sayram Eskertişleri. Çimkent: Altın Alka Baspası.

KOJAYEV, M. (1996). Arıstan Bab Jane Onın Kesenesi. Çimkent: Jibek Jolı Baspası.

KOSHENOVA, G. (2016). “Kazakistan Taraz’da Babacı Hatun Türbesi”. Bilig 77: 183-202.

KÖPRÜLÜ, F. (1976). Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara: Diyanet Yayınları.

KÖPRÜLÜ, F. (2005). Türk Tarih-i Dinîsi. Ankara: Akçağ Yayınları.

NIZANULU, K. S. (2007). Kocaj Ahmet Yesevî İlimin, Ruhani, Manevi Muraların Üzdiksiz Bilim Berüv Jüyesine Endürivdin Negizderi. Türkistan: Türksitan Baspası.

TATÇI, M. (2017). Dîvân-ı Hikmet. Ankara: Hoca Ahmet Yesevî Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları.

TOSUN, N. (2015). Ahmed Yesevî. Ankara: Hoca Ahmet Yesevî Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Yayınları.

TURAL, S. vd. (2001). Türk Dünyası Edebiyat Tarihi I. Ankara: AYK Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

ÜNAL, F. (2008). “Kazak Türklerinde Defin Merasimi ve Aş Verme Geleneği”. Bilig. Bahar 45: 103-130.

Kaynak Göster