KAVRAM KÖRELMESİ BAĞLAMINDA HAYVANLARLA İLGİLİ BİR SÖZ VARLIĞI ÇALIŞMASI: SOFÇULAR KÖYÜ AĞZI ÖRNEĞİ

Göçerevli (konargöçer, göçebe, atlı göçebe) bir hayat tarzına sahip olan Türklerin tarih boyu doğa ile iş birliği içinde hayatlarını sürdürdükleri, temel geçim kaynakları olan hayvanlarla birlikte bir yaşam mücadelesi verdikleri ve özellikle evcilleştirdikleri hayvanlarla ortak yaşam alanını paylaştıkları görülmektedir. Bu yakınlık söz varlığına da yansımış; hayvanlarla ilgili sözcükler, deyimler, atasözleri ve mecazlı söyleyişler dilde vücut bulmuştur. Birçoğu bugün ölçünlü dilde bulunmayan bu dil ögelerine kırsal bölge ağızlarında sıkça rastlanmaktadır. Değişen hayat şartları nedeniyle köyden kente göçlerin yoğunlaştığı ve hayat biçiminin de farklılaştığı görülmektedir. Doğa ve doğadaki canlılarla kurulan bağın azalması, geçim kaynağının değişmesi, hayattakalma mücadelesini ve gereksinimlerini doğa ile uyumlu bir biçimde sağlayan insanın kentleşme ile birlikte doğadan ve dolayısıyla hayvanlardan uzaklaşmasına neden olmuştur. Değişen yaşam biçiminden kaynaklanan bu uzaklaşma dilde de kendini göstermiştir. Özellikle hayvanlarla ilgili kavram çeşitliliğinin azalmasına, böylece bu kavramları karşılayan sözlerin işlevsizleşmesine ve kullanımdan düşmesine neden olmuştur. Bu duruma, kavram körelmesi adı verilmiştir. Bu çalışmada Kastamonu ili, Araç ilçesine bağlı bulunan Sofçular köyü ağzında, bölge insanının sıkı ilişki içinde olduğu hayvanlarla ilgili kavramlar derlenerek bu dil ögelerinin köyden kente yoğunlaşan göçler ve buna bağlı olarak değişen hayat şartları ve kültür içerisinde ölçünlüleşen dildeki durumları üzerinde durulmuştur. Bu dil ögelerinin kent kültürü ile birlikte kullanımdan düşmeye başlaması ve körelmesi, bu kullanımdan düşen sözlerin anlamlarının başka sözcüklerle telafi edilmeye başlanması çalışmanın konusunu oluşturmaktadır.

A VOCABULARY STUDY ON ANIMALS IN THE CONTEXT OF CONCEPTUAL BLUNTING: THE CASE OF VILLAGE OF SOFÇULAR DIALECT

It is observed that Turks, who have a nomadic lifestyle, have been living in cooperation with nature throughout history, have a life struggle with animals that are their main source of livelihood, and share the common living space especially with the animals they domesticate. This proximity is reflected in the vocabulary; words, phrases, proverbs and figurative phrases about animals are embodied in the language. These language elements, many of which are not available in standard language today, are frequently found in the dialects of rural areas. Due to the changing life conditions, it is seen that migration from the village to the city centre intensifies and the way of life differs. The decrease in the connection with nature and living creatures in the nature, the change of the livelihood, caused that people who meet their needs in harmony with nature to move away from nature and animals due to urbanization. This divergence resulting from the changing lifestyle has also manifested itself in language and hasled to a reduction in the diversity of concepts, especially animals, and thus conceptual blunting. In this study, the concepts about animals, which the local people are in close contact with, in the dialect of Sofçular Village, Araç, Kastamonu were compiled. In addition, the current situations of these concepts, which have become standard due to migrations from the village to the city centre, the changing living conditions and the culture are emphasized. The termination of the use of these words due to urbanization and compensating these words with other words is the subject of this study.

Kaynakça

ACAR, E. (2012). Kastamonu ve Yöresi Ağızları. Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).

AKAR, A. (2018). “Bir Söz Ölümü Türü: Kavram Alanı Boşalması”. Uluslararası Sosyal Bilimler Sempozyumu (USBS 2018) Tam Metin Kitabı (hzl. Oğuz Mustafa Köprülü). Nevşehir: 15-21.

AKAR, A. (2019). “Hayat > Zihin > Dil İlişkileri Açısından Türkçe Kelimeler”. X. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu Bildiri Kitabı. (ed. Ferruh Ağca–Adem Koç). Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Yayınları: 36-40.

AKSAN, D. (1995a). Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

AKSAN, D. (1995b). “Kentleşme ve Dile Yansıması”. Dilbilim Araştırmaları Dergisi. Ankara: Bizim Büro Basımevi: 11-14.

AKSAN, D. (2008). Türkçeye Yansıyan Türk Kültürü: Temel Kavramlar. Ankara: Bilgi Yayınevi.

AKSAN, D. (2017). Genel Dilbilime Giriş. Ankara: Pegem Akademi.

BAŞKAN, Ö. (2003). Lengüistik Metodu. İstanbul: Multilingual Yayınları.

BOZKAPLAN, Ş. A. (2007), “Kutadgu Bilig’deki Hayvan Adları Üzerine Bir İnceleme”. Turkish Studies. II/4: 1111-1118.

CAFEROĞLU, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

CEYLAN, E. (1997). Çuvaşça Çok Zamanlı Ses Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

COŞKUN, V. (2000). “Türkiye ve Özbek Türkçelerinde ğ”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. 9: 251-260.

DEMİR, N. (2009). “Ağız Dokümantasyonu Niçin Gereklidir?”. Türkiye Türkçesi Ağızları Çalıştayı Bildirileri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları: 183-192.

DEMİRCİ, K. (2017). “Derleme Sözlüğü’ne Osmaniye, Düziçi Ağzından Katkılar-1”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi. VI/3: 1360-1383.

DEVELİ, H. (2008). Dil Doktoru. İstanbul: Kesit Yayınları.

DİLAÇAR, A. (1957), “Türk Lehçelerinin Meydana Gelişinde Genel Temayüllerin Koyulaşması ve Körlenmesi”. Ankara: TDAYD-BELLETEN, TDK Yayınları.

Divanü Lûgat-it-Türk Dizini (1972). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

DURANTİ, A. (2019). Dilbilimsel Antropoloji. (çev. Mehmet Gürlek-Anna Golynskaia). İstanbul: Kesit Yayınları.

EREN, H. (1999). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara: Bizim Büro Basım Evi.

ERKMAN-AKERSON, F. (2005). Göstergebilimine Giriş. İstanbul: Multilingual Yayınları.

ES, M. - H. ATEŞ. (2004). “Kent Yönetimi, Kentlileşme ve Göç: Sorunlar ve Çözüm Önerileri”. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi. 48: 205-248.

GÖKBERK, M. (2011). Değişen Dünya Değişen Dil. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

GÜLENSOY, T. (2011). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

GÜLSEVİN, G. (1994). “Göktürk Anıtları İle Yaşayan Üç Lehçemizin (Halaç Çuvaş ve Saha/Yakut) Tarihî İlgi Düzeni”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 38 (1990): 55-64.

GÜVENÇ, B. (2011). Kültür ve İnsan. İstanbul: Boyut Yayınları.

HUNUTLU, Ü. (2018). “Türkçede k- > g- ve t- > d- Tonlulaşması Üzerine Düşünceler”. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 63: 161-186.

İMER, K. (1990). Dil ve Toplum. İstanbul: Gündoğan Yayınları.

İMER, K. vd. (2011). Dilbilim Sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.

İMER, K. (2018). “Toplum Dil Bilimin Kimi Kavramlarına Kuramsal Bir Bakış ve Dil Türleri”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi. XXXI: 1-2.

KARAAĞAÇ, G. (2002). Dil, Tarih ve İnsan. Ankara: Akçağ Yayınları.

KARAAĞAÇ, G. (2012). Türkçenin Dil Bilgisi. Ankara: Akçağ Yayınları.

KARATAŞ, M. (2013). Türk Dilinde Yanış (Motif) Adları -Anadolu Sahası-. Muğla: Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Yayınları.

KARATAŞ, M. (2019). Her Yönüyle Türk Dili. Kayseri: Kimlik Yayınları.

KARADOĞAN, A. (2001). Anadolu’yu Türkleştirenlerin İsimleri (Kitâb-ı Cihân-nümâ’da Geçen Özel İsimler Üzerine Bir Deneme). Kırıkkale: Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

KAYA, M. (2017). “Kulun Sözcüğü ve Kuluncak Köyü'nün Ad Menşeine Tarihsel Bir Bakış”. Trakya University Journal of Social Science. XIX/2: 203-216.

KELEŞ, R. (1995). “Kentleşme ve Türkçe”. Dilbilim Araştırmaları Dergisi. VI: 1-5.

KIRAN, Z. – A. KIRAN (2010). Dilbilime Giriş. Ankara: Seçkin Yayıncılık.

KOCAMAN, A. (1995). “Kentleşme ve Dil”. Dilbilim Araştırmaları Dergisi. VI: 20-22.

KORKMAZ, Z. (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

KORKMAZ, Z. (2009). Türkiye Türkçesi Grameri Şekil Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

LYONS, J. (1983). Kuramsal Dilbilime Giriş. (çev. Ahmet Kocaman). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

ÖZEK, F. (2015/1). “+Ak ve +(I)k Eklerinin Türkiye Türkçesi Ağızlarında Kullanımı Üzerine Bir Değerlendirme”. U.Ü. Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. XVI/28: 57-67.

ÖZYAŞAMIŞ ŞAKAR, S. (2018). “Eski Türkiye Türkçesinde Küçültme, Sevgi, Şefkat ve Acıma İşlevli Ekler”. Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi. VII/16: 19-30.

SAPIR, E. (1949b). “The Status of Linguistics as a Science”. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. V/4: 207-214.

SAUSSURE, F. (1998). Genel Dilbilim Dersleri. (çev. Berke Vardar). İstanbul: Multilingual.

TEKİN, T. (1988). “Türkçe /ş/ Çuvaşça /s/ ve Moğolca /ç/”. Ankara: TDAY-Belleten: 71-75.

TEKİN, T. (1995). “Kentlileşme ve Türkçe”. Dilbilim Araştırmaları Dergisi. 6: 6-10.

TEKİN, T.-E.YILMAZ. (2003). Makaleler: Altayistik. Vol. 5. Ankara: Grafiker Yayıncılık.

TEKİN, T. (2003). Makaleler I. Altayistik. (hzl. Emine Yılmaz–Nurettin Demir). Ankara: Grafiker Yayınları.

TEKİN, T.–M. ÖLMEZ. (1999). Türk Dilleri, Giriş. İstanbul: Simurg.

TOR, G. (2011). “Anadolu Ağızlarında Yavru Adları”. 38. ICANAS, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. IV: 1749- 1829.

TURHAN, M. (1972). Kültür Değişmeleri. İstanbul: Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Kültür Yayınları.

WHORF, B. L. (1956c). Linguistics as an Exact Science. Languages, Thought and Realty: Select Writtings of Benjamin Lee Whorf, Cambrdige, MA: MIT Press.

YAPICI, Ş. (2004). “Çocukta Dil Gelişimi”. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi. I/1: 1-17.

YILDIZ, H. (2012). "Türkiye Türkçesi Ağızlarında Zetasizm/Rotasizm Meselesinin İzleri". Gazi Türkiyat Türkoloji Araştırmaları Dergisi. I/10: 263-323.

YILMAZ, E. (2002). “Çuvaşlar ve Çuvaşça”. Türkler Ansiklopedisi. 20: 112-117.

YÖRÜKÂN, A. (2006). Şehir Sosyolojisinin ve İnsan Ekolojisinin Teorik Temelleri. (hzl. Turhan Yörükân). Ankara: Nobel Yayınları.

YURTESER, S. T. - S. ERDİ (2007). Dȋvânü Lugâti’t-Türk. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.

İnternet Kaynakları

Derleme Türkçe Sözlüğü (Erişim Tarihi: 01.10.2019-01.04.2020) https://sozluk.gov.tr/

Güncel Türkçe Sözlük. (Erişim Tarihi: 01.10.2019-01.04.2020) https://sozluk.gov.tr/ https://tr.pinterest.com/pin/738942251329400127/

Kentleşme ve Çevre Politikaları (2015). “Türkiye’de Kentleşme”. (Erişim Tarihi: 10.03.2020). https://erayaktepe.wixsite.com/kentcevre/about1-c122p

T.C. Araç Belediye Başkanlığı. “Tarihçemiz”. (Erişim Tarihi: 22.04.2020). http://www.arac.bel.tr/content/tarihce-106

Kaynak Göster