KARADENİZ BÖLGESİ İLE MACARİSTAN KUMAN-KIPÇAK COĞRAFYASININ KARŞILAŞTIRMALI HALK İNANÇLARI

Kültürel değerlerin zamanla kaybolup gitmesi nedeniyle bir yörenin kültürel dokusunun tespiti önem arz etmektedir. Bu aynı zamanda o yörenin farklı coğrafyalardaki kültürel dokuyla olan ortaklığını veya farklı oluşunu ortaya koymaktadır. Bununla birlikte ayrı bölgelerdeki aynı toplulukların kültür bütünlüğü tarihi, siyasive sosyal olarak iki bölge arasında köprü kurmaktadır. Bu çalışmada, Karadeniz Bölgesi ile Macaristan Kuman-Kıpçak coğrafyasındaki halk inançları ele alınmış ve karşılaştırma yapılarak benzerlikler ve farklılıklar belirlenmeye çalışılmıştır. Elde edilen veriler, iki bölgedeki yaygın halk inanışlarında eski Türk inançlarının izlerinin yörelerdeki varlığını sunmaktadır. Macaristan’daki Kuman-Kıpçaklar, Hristiyanlığın etkisi ve Macar Devleti’nin uyguladığı kanunlar ve yasaklamalar sonucunda kültürel değerlerinin birçoğunu kaybetmiştir. Diğer taraftan her iki coğrafyaya bakıldığında özellikle de doğum ve ölüm gibi geçiş dönemlerindeki birçok inanç ve uygulamaların benzediği görülmüştür. Araştırılan bölgelerdeki güneş ile ilgili inançlar ve ritüeller, albastı, çocuklara ad verme, nazar değmemesi için yapılan uygulamalar, eşik kutsama, ölüm olduğu zaman uygulanan ritüeller, mezarlıklara önem verilmesi gibi Türklere ait doğacılık ve ruhçuluk simgeleri binlerce yıllık kökü olan bir birikimin yansımalarıdır.

COMPARATIVE FOLK BELIEFS FOR THE BLACK SEA REGION AND HUNGARY CUMAN-KIPCHAK GEOGRAPHY

The determination of the cultural fabric of a region is important beacuse the cultural values disappear over time. This also reveals the partnership or differentiation of that region with the cultural fabric in different geographies. However, the cultural integrity history of the same communities in separate regions bridges the two regions politically and socially. In this study, the folk beliefs in the Black Sea Region and Hungarian Cuman-Kipchak geagraphy are tackled and similarities and differences are tried to be determined by making a comparison. The data obtained presents the presence of traces of old Turkish beliefs in the regions in common folk beliefs in the two regions. Cuman-Kipchak in Hungary lost many of their cultural values as a result of the influence of Christianity and the laws and prohibitions implemented by the Hungarian State. On the other hand, when we look at both geographies, it is seen that many beliefs and practices are similar, especially in transitional periods such as birth and death. The natural and spirituality symbols belonging to Turks such as sun beliefs and rituals, albastia, names for children, practices for not touching the evil eye, threshold blessing, rituals applied when death occurs, and cemeteries are reflections of a thousand-year-old accumulation.

Kaynakça

Abû Hayyân (1931). Kitâb-ı al-İdrâk li-lisân al-Atrâk. (nşr. Ahmet Caferoğlu). İstanbul: İstanbul Matbaası.

ADIGÜZEL, S. (2006). “Azerbaycan’da Nevruz Kutlamaları”. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. VII/1: 143-152.

AHİNCANOV, S. M. (2010). Türk Halklarının Katalizör Boyu Kıpçaklar. İstanbul: Selenge Yayınları.

AKKOYUN, T. (2009). Artvin İli Şavşat İlçesi Yavuzköy Köyü Özelinde Ahıska Türkleri Üzerine Sosyal Antropolojik Bir Araştırma. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

ALTINKAYNAK, E. (2008). “Deşt-i Kıpçak Balbalları”. Turkish Studies. III/4: 97-119.

AL-TURK, G. (2006). Et-Tuhfetü’z-Zekiyye Fi’l-Lugati’t-Türkiyye Üzerine Bir Dil İncelemesi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

ASHİROV, A. (2015). “Türk Halklarının Dünyaya Bakışında Totemizm”. I. Uluslararası Türklerde Tarih Bilinci ve Tarih Yazıcılığı Sempozyumu Bildiriler Kitabı (23-25 Ekim 2014). Zonguldak: Bülent Ecevit Üniversitesi Yayınları: 217-219.

ATALAN, Ş. (2000). Zonguldak İlinde Kutsal Mekan Anlayışı ve Yaygın Halk İnançları. Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

ATEŞ, E. (2015). XII-XIII. Yüzyıllarda Güney Kafkasya’da Kıpçaklar. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

AYAN, E. (2009). “Selçuklu-Kıpçak İlişkileri”. SAÜ Fen Edebiyat Dergisi. II: 105-127.

AYÇİÇEK, A. (2016). Rize’de Kıpçak İzleri. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

Azerbaycan Folkloru Antologiyası (2004). IX. Bakı: Azerbaycan Milli İlimler Akademisi Folklor Enstitüsü.

Azerbaycan Folkloru Antologiyası (2005). XIII. Bakı: Azerbaycan Milli İlimler Akademisi Folklor Enstitüsü.

BARTHA, J. (2019). “Macaristan’da Yaşayan Bir Türk Etnik Gurubu: Kumanların Halk Kültür Mirası”. X. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu (17-19 Ekim 2019). Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Yayınları: 250-252.

BARTHOLD, W. (1947). “Türklerde ve Moğollarda Defin Merasimi Meselesine Dair”. (çev. Abdülkadir İnan). Belleten Dergisi. XI/43: 515-539.

BASKİ, I. (2019). “Orta Çağ Macaristan’ına Yerleşmiş Göçebe Kıpçak Kumanların Şahıs Adlarının En Eski Katmanı Üzerine”. Antalya Birinci Yörük Sempozyumu (6-8 Aralık 2019). Antalya: 1-12.

BAYAT, F. - M. N. CİCİOĞLU (2008). “Türklerde Cenaze Törenleri Bağlamında Mevlid Okuma Geleneği”. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. X/19: 147-155.

BERTA, A. (1998). “Kumanların Kökeni Macaristan’daki Kumanların Erken Tarihi”. (çev. Emine Yılmaz). Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. 9-10: 133-142.

BEYDİLLİ, C. (2004). Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük. (çev. Eren Ercan). Ankara: Yurt Kitap Yayınları.

BİLGİN, M. (2010). Doğu Karadeniz Tarih-Kültür-İnsan. İstanbul: Ötüken Yayınları.

BİROL, N. (1991). İbn Battuta Çağında Deşt-i Kıpçak ve Türkistan. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

CAFEROĞLU, A. (1956). “Azerbaycan ve Anadolu Folklorunda Saklanan İki Şaman Tanrısı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. I-IV: 65-75.

CAFEROĞLU, A. (1961). “Türk Onomastiğinde “Köpek” Kültü”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı. IX: 1-11.

CAFEROĞLU, A. (1973). “Kıpçakça Eponimler”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. 21: 25-36.

CAFEROĞLU, A. (1994). Kuzeydoğu İllerimiz Ağızlarından Toplamalar Ordu, Giresun, Trabzon, Rize ve Yöresi Ağızları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

CİCİOĞLU, M. N. (2017). “Kırgızistan’da Yaşayan Ahıska Türklerinin Cenaze Törenlerinde Kültürel Unsurlar: Stepnoye Köyü Örneği”. Erzincan Üniversitesi Uluslararası Ahıska Türkleri Sempozyumu (11-13 Mayıs 2017). Erzincan: Erzincan Üniversitesi: 463-468.

Codex Cumanicus (2015). (hzl. Mustafa Argunşah-Galip Güner). İstanbul: Kesit Yayınları.

COŞAR, A. M. (2000). “Trabzon Yöresinde ‘Güneş Duası’ ve ‘Sis Kovma’ Uygulamaları”. Uluslararası Anadolu İnançları Kongresi Bildirileri. Ankara: 153-166.

CÖHÇE, S. (1988). “Doğu Karadeniz Bölgesinin Türkleşmesinde Kıpçaklar’ın Rolü”. Birinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri (13-17 Ekim 1986). Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi: 477-484.

ÇAĞATAY, S. (1967). “Yeni Farsçada Türkçe ve Moğolca Unsurlar”. Türk Dili Araştırma Yıllığı – Belleten. XV: 205-212.

ÇEBİ, S. (2000). Ekonomik-Sosyal-Kültürel ve Turizm Yönleriyle Çambaşı Yaylası. Ordu: Yokuşdibi Belediyesi Yayınları.

ÇELİK, A. (1998). “Trabzon Yöresinde Bazı İnanmalar”. Milli Folklor Dergisi. 39: 35-37.

ÇOBAN, E. (2007). “Tapu Tahrir Defterlerine Göre Batı Macaristan’daki Türkçe Kökenli Yer Adları Üzerine”. (ed. Turcology in Turkey, L. Karoly). Szeged: Studia Uralo-Altaica. 47: 123-142.

ÇOĞ, M. (2015). “Ortaçağ’da Kafkasya Havzasında Kıpçaklar”. Karadeniz İncelemeleri Dergisi. 19: 57-74.

DADAYEVA, S. (2018). Sürgünden Günümüze Kazakistan’daki Ahıska Topluluğunun Sosyo- Ekonomik Durumu ve Problemleri Üzerine Bir Araştırma. Ardahan: Ardahan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

DAĞAŞAN, E. (2013). Oltu ve Yöresi Folkloru. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).

Dede Korkut Masalları (1968). (hzl. Aydın Tataroğlu). İstanbul: Keloğlan Yayınları.

DOĞRU, A. M. (1985). Yukarı Kür Boylarının Yer Adları Üzerinde Bir Araştırma. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Yayınları.

DÜZGÜN, D. (2014). “Türkiye ve Azerbaycan’da Sergilenen Bir Yağmur Ritüelinin Karşılaştırmalı Tahlili”. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi. 53: 81-94.

ERARSLAN, K. (1976). “Manzum Oğuznâme”. Türkiyat Mecmuası. XVIII: 169-244.

ERCİLASUN, A. B. (2019). “Türklerde Ev ve Mesken Kavramı”. Altay Toplulukları Mesken ve Mesken Kültürü. (ed. İlhan Şahin vd.). İstanbul: Türk Dünyası Belediyeler Birliği Yayınları: 27-40.

ERGİN, M. (2009). Orhun Abideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.

ERTEN, O. (2006). Türklerde Mezarlara At Gömme Geleneği Sanat Tarihi Açısından Bir Bakış. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

ESİN, E. (1985). Türk Kültür Tarihi ve İç Asya’daki Erken Safhalar. I. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

GEZEN, N. (2019). Memlûk Devleti, Delhi Türk Sultanlığı ve Türkiye Selçukluları’nda Saltanat Nâipliği. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).

GÖKBEL, A. (2000). Kıpçak Türkleri. İstanbul: Ötüken Yayınları.

GÖKBEL, A. (2002). “Kıpçaklarda Sosyo-Kültürel ve Dini Yapı”. Türkler Ansiklopedisi. III: 341-378.

GÖMEÇ, S. (2003). “Eski Türk İnancı Üzerine Bir Özet”. Tarih Araştırmaları Dergisi. XXII/33: 79-104.

GÖNÜLLÜ, G. (2002). “Doğu Karadeniz’de Mahalli Kelimeler ve Güneş Duası”. Trabzon ve Çevresi Uluslararası Tarih-Dil-Edebiyat Sempozyumu Bildirileri. II. Trabzon: 223-250.

GRØNBECH, K. (1992). Kuman Lehçesi Sözlüğü. (çev. Kemal Aytaç). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Gürcistan Tarihi (2003). (Gürcüceden çev. Marie Felicite Brosset). (çev. Hrand D. Andreasyan). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

HACIGÖKMEN, M. A. (2013). “Türklerde Yas Âdeti Temelleri ve Sonuçları”. (ed. Hasan Bahar-Mustafa Toker-Mehmet Ali Hacıgökmen-Gül Küçükbezci). Konya: Selçuk Üniversitesi Matbaası: 393-422.

İbn Bibi (2014). El-Evâmirü’l-Alâ’iyye Fi’l-Umûri’l-Alâ’iyye Selçuk Nâme II. (çev. Mürsel Öztürk). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

İNAN, A. (1952). “Müslüman Türklerde Şamanizm Kalıntıları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. I/4: 19-30.

İNAN, A. (1962). Hurâfeler ve Menşeleri. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.

İNAN, A. (1976). Eski Türk Dini Tarihi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.

İNAN, A. (1986). Tarihte ve Bugün Şamanizm. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

JANASHIA, M. (2010). “Gürcü Dilindeki Türkçe Kökenli Özel İsimler”. (çev. Ali Ertuğrul- Alexander Chulukhadze). Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih–Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi. XVII/2: 115-129.

KABATAŞ, F. (2006). Rize ve Çevresindeki Yaygın Halk İnanışları. Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

KADERLİ, Z. (2004). Deliorman (Bulgaristan) Türk Sözel Kültüründe Geçiş Törenleri. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.

KAFESOĞLU, İ. (2002). “Eski Türk Dini”. Türkler Ansiklopedisi. III: 575-608.

KAFESOĞLU, İ. (2011). Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken Yayınları.

KALAFAT, Y. - M. V. N. GÜVEN (2011). “Altay Türk İnançlarından Anadolu’ya Dair Bazı Tespitler”. Notes on the Folkloric Beliefs of the Altay - Turks Concerning Anatolia. 6: 60-75.

KALAFAT, Y. (2004). Altaylar’dan Anadolu’ya Kamizm Şamanizm. İstanbul: Yeditepe Yayınları.

KALAFAT, Y. (2009). İslamiyet ve Türk Halk İnançları. Ankara: Berikan Yayınları.

KALAFAT, Y. (2010). Doğu Anadolu’da Eski Türk İnançlarının İzleri. Ankara: Berikan Yayınları.

KALAFAT, Y. (2016). Türk Halk İnançlarından Hayvan Üslubunda Mitolojik Devridayım-III. Ankara: Berikan Yayınları.

KALAFAT, Y. (2016). Türk Kültürlü Halklarda Pir Kültü. Ankara: Berikan Yayınları.

KAMAN, S. G. (2015). “Baykuş Kelimesi ve Baykuşla İlgili İnançlar Üzerine”. Turkish Studies. X/8: 1137-1154.

KARABÜBER, T. (2017). Tosya Halk İnanışları. Çankırı: Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

KARACA, F. (2002). “Kürk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. XXVI: 568-570.

KARATAY, O. (2009). “Ratisbonlu Petahya’da Türkler ve Yurtları Hakkındaki Bilgiler”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. IX/1: 75-86.

KAZANFERKIZI, A. (2018). Azerbaycan-Qumuq Folklor Elaqaleri. Bakü: Azerbaycan Kumuk Folklor İlişkileri.

KILDIROĞLU, M. (2015). “Kıpçakların Çortan / Çorton / Curtan / Cordan / Yortan / Yordan Boyu Hakkında”. Belgü Dergisi. 2: 123-136.

KILDIROĞLU, M. (2018a). “Kişi, Yer, Boy Adlarına Göre Ahıska ve Çevresindeki Kıpçaklar Kumanlarla Diğer Türk Boylarının Bağlantıları”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi. 40: 412-429.

KIRZIOĞLU, F. (1953). Kars Tarihi. I. İstanbul: Işıl Matbaası.

KIRZIOĞLU, F. (1992). Yukarı-Kür ve Çoruk Boyları’nda Kıpçaklar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

KIRZIOĞLU, F. (2001). “Ahıska-Ardahan-Artvin ve Oltu’da Hristiyan Atabekler Hükûmeti- I (1268-1578)”. Bizim Ahıska Dergisi. 10: 12-17.

KIRZIOĞLU, F. (2013). “Ahıska Bölgesi ve Türklük”. Bizim Ahıska Dergisi. 30: 15-17.

KIYAK, A. (2010). “İslamiyet’ten Önce Türklerde Güneş ve Ay İle İlgili İnanışlar”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi. 6: 133-143.

KOLOT, B. (2017). Geçiş Dönemi Âdetlerinde Mitolojik Unsurlar / Demirci (Trabzon- Akçaabat) Köyü Örneği. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

KORKMAZ, A. (2014). 11. Ve 14. Yüzyıllar Arasında Doğu Avrupa’da Bir Türk Kavmi: Kuman-Kıpçaklar. Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

KORKMAZ, A. (2016). “1239’da Kuman-Kıpçakların Macar Krallığı’na Göçleri ve Bu Göç Hareketinin Sonuçları”. International Symposium on Migration & Culture Göç ve Kültür Sempozyum Bildiri Kitabı. (ed. Nazan Kahraman-Çiğdem Dürüst-Timur Yılmaz). I: 13-26.

KORKMAZ, Z. (1965). “Bartın ve Yöresi Ağızlarındaki Lehçe Tabakalaşması”. Türkoloji Dergisi. II/1: 227-249.

KOROBEİNİKOV, D. (2015). “The Cumans in Paphlagonia”. Karadeniz İncelemeleri Dergisi. 18: 29-44.

KÖSE, E. (2017). Ardanuç’ta Türk Halk İnançları. Artvin: Artvin Çoruh Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

KUMEKOV, B. E. (2001). “XII-XII. Asrın Başında Batı Deşt-i Kıpçak’taki Kıpçak Boy Birliklerinin Etnonimleri Hakkında”. (çev. Mehmet Kıldıroğlu-Çıngız Samudinov). KTMU Sosyal Bilimler Dergisi. 1: 380-395.

KURAT, A. N. (1972). IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Türk Devletleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.

LIGETİ, L. (1998). Bilinmeyen İç Asya. (çev. Sadrettin Karatay). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Mahmûd el-Kâşgarî (2013). Dîvânü Lugâti’t Türk. (çev. Besim Atalay). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

MALACILI, I. (2002). Kıpçak Köyü Monografisi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

MANAY, F. K. (2019). Kıpçak Göçleri. Sinop: Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

MAZICI, B. (2012). Safranbolu İlçesi Halk Edebiyatı ve Halkbilimi Ürünleri Üzerinde Bir Araştırma. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

MEMİŞ, G. (2018). Bayburt Tarihi (Tarih, Kültür, Yer Adları). Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

MEMMEDLİ, O. (2015). Borçalı İlinde Eski Türk İnançlarının İzleri. Niğde: Niğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

MEMMEDOVA, M. (2017). “Azerbaycan ve Anadolu Folklorunda Mevsimi Oyun ve Temaşalar”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi. V/11: 39-46.

NAGY, E. K. (2013a). “Yok Olan Bir Halk ve Yok Olan Bir Dil Macaristan’daki Kumanlar ve Kumanca”. Tehlikedeki Diller Dergisi. II/2: 157-170.

NAGY, E. K. (2013b). “Kazan’dan Kazan’a Türklerin Macarlara Kültürel Etkisi Alıntı Sözcükler Işığında”. I. Uluslararası Ankara - Kazan Çevresi Halk Kültürü Sempozyumu (6-7 Kasım 2012). Ankara: T.C. Kazan Belediyesi Kültür Yayınları: 31-42.

NAJAFOV, A. (2019). Azerbaycan Halk İnanışları. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

ÖGEL, B. (1984). İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

ÖGEL, B. (2000). Türk Kültür Tarihine Giriş. IX. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

ÖZCAN, A. T. (2014). “Menander Protector’un Doğu Roma Elçisi Zemarcus’un Göktürk Kağanlığı’na Yaptığı Seyahate İlişkin Kaydı”. KUBABA – Arkeoloji – Sanat Tarihi – Tarih Dergisi. 23: 27-36.

PATACI, S. (2016). “Arkeolojik Veriler Işığında Türk Fetihlerine Kadar Ardahan Tarihçesi ve Ardahan Adının Kökeni”. Ardahan Kale ve Kuleleri. (ed. Sami Patacı). Ardahan: Serhat Kalkınma Ajansı Yayınları: 14-23.

PETROVİCİ, N. (2009). Komrat Kasabasının Monografisi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).

RADLOFF, W. (1954). Sibiryadan. (çev. Ahmet Temir). I. İstanbul: Maarif Basımevi.

RADLOFF, W. (2008). Türklük ve Şamanlık. (hzl. Nurer Uğurlu). İstanbul: Örgün Yayınları.

RASONYİ, L. (1939). “Tuna Havzasında Kumanlar”. Belleten Dergisi. III/11-12: 401-422.

RASONYİ, L. (1963). “Türklükte Kadın Adları”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten. XI: 63-87.

RASONYİ, L. (1966-1969). “Kuman Özel Adları”. Türk Kültürü Araştırmaları. III-IV-V-VI: 71-144.

RASONYİ, L. (1993). Tarihte Türklük. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.

RODOPLU, F. (2019). Bulgar Tarih Yazımında II. Bulgar Devletinin Kuruluşu ve Kuman/Kıpçaklar. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).

RUBRUK, W. v. (2001). Moğolların Büyük Hanına Seyahat 1253-1255. (çev. Ergin Ayan). İstanbul: Ayışığı Kitapları.

SAFRAN, M. (1989). Yaşadıkları Sahalarda Yazılan Lugatlara Göre Kuman/Kıpçaklar’da Siyasi, İktisadi, Sosyal ve Kültürel Yaşayış. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).

SALTAŞ, E. (2016). Ardahan’ın Merkez Köylerinde Geçiş Dönemleri. Ardahan: Ardahan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

SARAÇ, Ö. (2014). Halkbilimi Ürünleri Açısından Boyabat’ta Kültürel Değişim. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).

SARDARİNİA, E. (2016). Doğu Azerbaycan Halk Kültüründe Geçiş Dönemleri. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

SAVAŞ, H. (2007). Safranbolu ve Çevresi Halk İnanışlarının Dinler Tarihi Açısından Değerlendirilmesi. Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

SEYİDOV, M. (1988). “Gök, Ak ve Kara Renklerinin Eski İnançlarla Alakası”. (çev. Orhan Yavuz). Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi. 52: 33-52.

SEZEN, L. (1993). Erzurum Şehir Folkloru. I. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).

ŞAHİN, A. Ç. (2017). “Bir İstila Bir Dönüşüm: Moğol İstilasının Kuman-Kıpçaklara Etkisi”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi. V/10: 181-190.

ŞAKİROĞLU, R. (2016). Sosyal-Kültürel ve Dini Yönleriyle Azerbaycan’ın Saatlı İline Bağlı Şirinbey Köyü (Ahıska Türkleri Örneği). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

Şemseddin Sami (2009). Kâmûs-i Türk-î. İstanbul: Kapı Yayınları.

ŞENEL, M. - M. MESKHIDZE (2010). “Gürcistan’ın Cavakheti Bölgesi Ağzında Türkçe Söz Varlığı”. Karadeniz Araştırmaları Dergisi. 27: 217-241.

ŞENEL, S. (1988). “Ağıt”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. I: 472-473.

ŞİMŞEK, E. (2017). “Türk Kültüründe ‘Alkarısı’ İnancı ve Bu İnanca Bağlı Olarak Anlatılan Efsaneler”. Akra Uluslararası Kültür Sanat Edebiyat ve Eğitim Bilimleri Dergisi. V/12: 99-115.

ŞİŞMAN, B. (1994). Samsun’da Yaşayan Halk İnançları Üzerine Bir İnceleme. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

ŞİŞMAN, B. (2001). “Samsun Yöresinde Geçiş Dönemleriyle (Doğum, Sünnet, Evlilik ve Ölüm) İlgili Yaşayan Halk İnançları ve Bunlara Ait Uygulamalar”. Erdem Dergisi. XIII/39: 445-470.

TANYU, H. (1980). İslâmlıktan Önce Tek Tanrı İnancı. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.

TAVKUL, U. (2003). “Codex Cumanicus ve Karaçay – Malkar Türkçesi”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi. 15: 45-81.

TELLİOĞLU, İ. (2004). Osmanlı Hakimiyetine Kadar Doğu Karadeniz’de Türkler. Trabzon: Serander Yayınları.

TELLİOĞLU, İ. (2005). “Doğu Karadeniz Bölgesinin Bugünkü Etnik Yapısına Tesir Eden Göçler”. Karadeniz Araştırmaları Dergisi. 5: 1-10.

TELLİOĞLU, İ. (2015). “Doğu Karadeniz Kıpçakları”. Karadeniz Araştırmaları Dergisi. 48: 59-78.

TOPÇU, D. (2018). Ahıska Türklerinin Sosyo-Kültürel Özellikleri İle İlgili Sosyolojik Bir Araştırma. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).

TOPRAK, F. (2011). “Defter-i Cengiz-Nâme’de Boy Nişanları ve Damgaları”. Turkish Studies. VI/1: 555-574.

TÜRKTAŞ, M. M. (2019). “Türklerde Ad Verme İle İlgili Bazı Tespitler”. Türük Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi. 17: 34-44.

UYĞUR, S. (2017a). “1595 Tarihli Defter-i Mufassal-ı Livâ-i Ahısha’da Geçen Türkçe Kökenli Kişi Adları Üzerine”. Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi. II: 587-635.

UYĞUR, S. (2017b). “Ahıska-Ardahan-Artvin-Batum-Rize-Trabzon Hattında /+ (a) y/-/+a/ Eki”. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Dergisi. II/2: 457-473.

UZUN, E. (2015). “Trabzon Sosyo-Kültürel Yaşamında Şamanizm Bakiyeleri”. Uluslararası Karadeniz Havzası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi (UKHAD). 3: 317-332.

VARDAN, N. - Ali AHMETBEYOĞLU (2018). “Macaristan’daki Kumanların Sep ve Sandık Geleneği”. I. Uluslararası İstanbul Dil-Kültür ve Tarih Kongresi (Eylül 2018). İstanbul: 64-71.

VARDAN, N. (2018a). Macaristan’daki Kumanların Kültürel Hayatı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).

VARDAN, N. (2018b). “Macaristan’daki Kuman Şehirlerinin Sembolleri: Armaların Dili”. TÜRKÜM-2018 Uluslararası Türk Kültürü ve Medeniyeti Kongresi (5 Ağustos 2018). Burhaniye/Balıkesir: 1-15.

VASARY, I. (2008). Kumanlar ve Tatarlar Osmanlı Öncesi Balkanlar’da Doğulu Askerler (1185-1365). (çev. Ali Cevat Akkoyunlu). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

YÜCEL, M. U. (2002). “Kıpçaklar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. XXV: 420-421.

YÜCEL, M. U. (2011). “Balkanlar’daki Türk Boylarının (Peçenek, Uz, Kuman) Sosyo- Kültürel Değişimlerinde Osmanlının Rolü”. Balkanlar’da İslam Medeniyeti Uluslararası Üçüncü Sempozyum Tebliğleri (1-5 Kasım 2006). Bükreş, Romanya: İslam, Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA): 715-739.

İnternet Kaynakları

DEMİR, N. (2007). “Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Güneş Duası”. (Erişim Tarihi: 05.01.2020). 2007, www.necatidemir.net

KALAFAT, Y. (2011). “Orta Doğu Örneklemeleri İle Türk Kültürlü Halklarda Mitolojik Dişi/İyeler Ruhlar”. Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Merkezi Uluslar Arası Dördüncü Orta Doğu Semineri (İlkçağlardan İslamiyetin Doğuşuna Kadar Orta Doğu) (29-31 Mart 2009). Elazığ: 385-404. Erişim Tarihi: 17.03.2020. isamveri.org>2011

KARAÖRS, M. (Tarihsiz). “Kuzeydoğu Anadolu ve Rumeli Ağızlarının Ortaklığı ve Akrabalığı”. (Erişim Tarihi: 17.03.2020). https://docplayer.biz.tr/6698731-Kuzeydogu-anadolu-ve-rumeli-agizlarininortakligi- ve-akrabaligi-yazar-prof-dr-m-metin-karaors-dr-metin-karaors.html

KILDIROĞLU, M. (2018b). “Kıpçakların Anadolu’daki İzleri”. (Erişim Tarihi: 27.12.2019). http://edq.kz/2018/02/04/kipcaklarin-anadoludaki-izleri

Mahmûd el-Kâşgarî (1333). Kitâbu Dîvânu Lugâti’t-Türk. I: TBMM Kütüphanesi. (Erişim Tarihi: 17.03.2020). http://hdl.handle.net/11543/31

Türk Dil Kurumu (Erişim Tarihi: 17.03.2020) https://sozluk.gov.tr

TİKBAŞ APAK, F. (2013). “Rize – Çamlıhemşin – Yazlık Köyü Örneğiyle Mevsimlere İlişkin İnanç, Bayram ve Ritüeller”. ACTA TURCICA. 1. (Erişim Tarihi: 10.01.2020). www.actaturcica.com

YÜCEL, M. U. (Tarihsiz). Kuman/Kıpçaklar. (Erişim Tarihi: 25.12.2019). https://www. academia.edu/ 39861807/ KUMAN_KIP% C3%87 AKLAR

Görsel Kaynaklar

Macaristan, Kuman Türkleri Özü Türk Belgeseli (2008). TRT 2. (Erişim Tarihi: 09.11.2019). https://youtu.be/GsvbUHiSBuk

Anadolu’nun Gözleri-Çamlıhemşin (28.04.2016). TRT Belgesel. (Erişim Tarihi: 09.01.2020). https://youtu.be/tudgZmHIOSg

Sözlü Kaynaklar

Julia Bartha. Doğu Bilimci, Etnograf. (Görüşme Tarihi: 01.01.2020).

Narin Öztürk. İlkokul mezunu. Samsun: (Görüşme Tarihi: 01.01.2019).

Nedime Bozkurt. 81 yaşında. Okur yazar. Samsun: (Görüşme Tarihi: 06.11.2019).

Arşiv Belgeleri

Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivler Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA),

Fon (F), Kutu (K), Gömlek (G), Tarih (T).

BOA, F: MAD.d., K: 23206, T: 29.12.1194.

BOA, F: C.ML., K: 98, G: 4370, T: 06.05.1205.

BOA, F: AE.SSLM.III, K: 88, G: 5316, T: 19.11.1215.

BOA, F: D.BŞM.ZMT.d., K: 13944, T: 30.07.1222.

BOA, F: AE.SMHD.II, K: 90, G: 7438, T: 15.02.1224.

BOA, F: C.AS., K: 15, G: 668, T: 17.02.1225.

BOA, F: C.ML., K: 9, G: 356, T: 25.07.1225.

Kaynak Göster