DİVÂN-I HİKMET’İN SES UYUMU ÜZERİNE (KÖKŞETAV NÜSHASI)

Ses uyumsuzluğu, Çağatay Türkçesi ve çağdaş Karluk lehçelerinin en önemli fonetik sorunlarından biridir. Söz konusu lehçelerle ilgili yapılan çalışmalarda da bu konu ele alınmıştır. Özellikle Kemal Eraslan, bu konu üzerinde yapmış olduğu çalışmada Çağatay Türkçesi metinlerindeki kalınlıkincelik uyumuna aykırı düşen on bir ek tespit etmiştir. Divân-ı Hikmet’in Kökşetav (Kazakistan) nüshasının ses uyumuna baktığımızda da çeşitli kelime ve ekler arasında sağlam bir uyum olmadığı görülmektedir. Ünlüler kalınlık-incelik uyumu ve düzlük-yuvarlak uyumu olmak üzere iki aşamada irdelenmiştir. Ünsüzler ise tonlu + tonlu ve tonsuz + tonsuz uyumuna uyup uymamalarına bağlı olarak sınıflandırılmış ve ele alınmıştır. Bazı ses değişmelerinden kaynaklanan kelime kökü ve gövde içindeki ses uyumsuzlukları incelenmiştir. Ses uyumunu bozan elliye yaklaşık ek tespit edilmiştir. Bu ses uyumunun dışında kalan eklerin kullanım sıklığı metinde değişiklik göstermektedir. Bu eklerden bazıları, ilk görüldükleri andan itibaren metinlerde genel temayüle aykırı kullanımlarıyla karşımıza çıkmaktadır. Çeşitli nedenlerden dolayı ses değişmesine uğrayan birçok ek, ses uyumunun bozulmasına sebep olmuştur. Makalede, Divân-ı Hikmet’teki ses uyumu incelenmiştir.

ON THE ADAPTATION OF THE DİVÂN-I HİKMET (KÖKŞETAV COPY)

Vocal disharmony is one of the most important issues regarding Chagatai Turkish and contemporary Karluk dialects. Studies on these dialects also focus on this issue. Especially, Kemal Eraslan found eleven suffixes which were contrary to palatal harmony in Chagatai Turkish texts. When we look at the vocal harmony of the Kökşetav (Kazakhstan) copy of Divân-ı Hikmet, it is seen that there is no vocal harmony between various words and suffixes. In this article, vowels were examined in terms of palatal harmony and labial harmony. Also, consonants were classified and examined in terms of voiced + voiced and unvoiced + unvoiced consonants. Vocal disharmony in root and stem of the word which results from some sound changes, were examined. Nearly fifty suffixes were finded which caused to vocal disharmony. Frequency of occurrence of the suffixes which stayed out of this harmony, changes in the text. We can see some of these suffixes contrary to general use from the begining of the texts. Many suffixes which changes in terms of vocals, stem from different reasons, caused to vocal disharmony. In this article, vocal harmony in Divân-ı Hikmet were examined.

Kaynakça

AKAR, A. (2004). “-ĠAn Eki”. V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri (20-26 Eylül). C. I. Ankara: 85-95.

AKAR, A. (2008). “Dede Korkut Kitabı’nda Tur- Fiili”. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume III/1: 1-5.

AKAR, A. (2018). Oğuzların Dili, Eski Anadolu Türkçesine Giriş. İstanbul: Ötüken Neşriyat.

ARAT, R. R. (1987). “Özbek Türkçesinde Ek Uyumsuzluğu”. Makaleler. C. I. Ankara: Türk Kültürü Araştırma Merkezi.

ARGUNŞAH, M. (2013). Çağatay Türkçesi. İstanbul Kesit Yayınları.

ARZIBAYEVA, Z. (2019). “Dîvân-ı Hikmet’in Yeni Bir Nüshası Üzerine”. Yeni Türkiye. 105: 417.

ATA, A. (2002). Harezm-Altın Ordu Türkçesi. İstanbul: Kebikeç Yayınları.

COŞKUN, V. (2000). Özbek Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

ECKMANN, J. (2017). Çağatayca El Kitabı. (çev. Günay Karaağaç). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.

ERASLAN, K. (1970). “Doğu Türkçesinde Ek Uyumsuzluğuna Dâir”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. 18: 113–124.

ERASLAN, K. (1980). Eski Türkçede İsim-Fiiller. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.

ERASLAN, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dili Kurumu Yayınları.

ERCİLASUN, A. B. (2007). Makaleler, Dil-Destan-Tarih-Edebiyat. Ankara: Akçağ Yayınları.

ERGİN, M. (1993). Türk Dilbilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları.

GABAIN, A. von. (2007). Eski Türkçenin Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

HACIEMİNOĞLU, N. (1996). Karahanlı Türkçesi Grameri. Ankara Türk Dil Kurumu Yayınları.

HASAN, N. (2009). “Divan-ı Hikmet’in İstanbul’daki Bir Nüshası Hakkında”. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 2: 79-82.

HASAN, N. (2018). “İsmetullah Yesevi'nin Özel Arşivindeki "Divân-ı Hikmet" Nüshası Üzerine Bazı Mülahazalar”. VI. Uluslararası Şeyh Şa’ban-ı Velî Sempozyumu -Yesevîlik (23-25 Kasım 2018). Kastamonu: 601-606.

KALSIN, Ş. (2004). Harezm Türkçesinde İsim. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).

KARAMANOĞLU, A. F. (1994). Kıpçak Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

KARAÖRS, M. (1993). “Kayseri’de Bulunan Bir Divan-ı Hikmet Basması”. Ahmed Yesevi’nin Yayınlanmamış Hikmetleri”. Milletlerarası Hoca Ahmed Yesevî Sempozyumu Bildirileri (26-29 Mayıs). Kayseri: 237-254.

PETEK, E. – S. DAĞISTAN (2017a). “Dîvân-ı Hikmet’in Kökşetav Nüshasının Dili”. Akademik Bakış Dergisi. 63: 111-119.

PETEK, E. – S. DAĞISTAN (2017b). “Dîvân-ı Hikmet’in Yeni Bir Nüshası Kökşetav Nüshası”. TDK Türk Dünyası, Dil ve Edebiyat Dergisi. Bahar-Spring: 207- 233.

QAMBARBEKOVA, G. A. (2011). “Mehman-Name-iy Buhara Şığarmasınıñ Zerttelüwi jäne Onıñ Qazaq Tiline Avdarıluw Mäseleleri”. İzvestiya NAN. C. 2. Almatı: Seriya Obçşestvennıh Navuk: 42-47.

QURIŞJANULI, Ä. (2011). Til Tarihı Tuvralı Zerttevler. Almatı: Qazaq Memlekettik Qızdar Pedagogikalıq Universiteti Baspası.

SIZDIQOVA, R. (2014). Yasavi Hikmetteriniñ Tili. Almatı: El-Şejire Baspası.

TAŞ, İ. (2015). Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

TEKİN, T. (2016). Orhon Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

ÜŞENMEZ, E. (2014). “Türkmenistan Milli El Yazma Eserler Enstitüsü Kütüphanesi ve Kütüphanede Saklanan Hoca Ahmedi Yesevî-Kul Süleyman Bakırganî (Hâkim Ata) Yazmaları Hakkında (Türkmenistan Milli Golyazmalar Enstitüsü)”. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, IX/3: 1551-1579.

YÜCEL, B. (1995). Bâbûr Dîvânı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını.

Kaynak Göster