ÇOCUK KİTAPLARINI ÇÖZÜMLEMEYE YÖNELİK BİR UYGULAMA: SAMED BEHRENGİ VE KÜÇÜK KARA BALIK ÖRNEĞİ

Bu araştırmada bir edebî eseri çözümlemeye yönelik örnek bir uygulama yapılmıştır. Araştırmada Samed Behrengi’nin Küçük Kara Balık (KKB) isimli eserini çözümlemek amacıyla Wolf’un (2004) önerdiği çoklu bakış açısından yararlanılmıştır. Bu çerçevede eserin genetik, formal, metinlerarası, dönüşümsel ve sosyo-kültürel açılardan çok boyutlu bir çözümlemesi yapılmıştır. Genetik bakış açısıyla yazarın eseriyle kendi yaşamı ve kişisel (genetik) özellikleri arasında benzerlikler bulunduğunu söylemek mümkündür. Yazar hayallerini, beklentilerini, amaçlarını ve umutlarını LBF’ye de yansıtmıştır. Formal bakış açısıyla bakıldığında her bir karakterin gerek fiziksel gerekse psikolojik özellikleri metinde açık ve net bir biçimde ortaya konulduğu söylenebilir. Çocuklar özdeşim kuracakları, benzemeye çalışacakları ya da karşısında yer alacakları karakterlerin niteliklerini kolay bir şekilde tespit edebilirler. Metinlerarası bakış açısıyla LBF’nin, yazarın diğer eserlerinden izler taşıdığını söylemek mümkündür. Dönüşümsel açıdan Küçük Kara Balık, ana karakterin karşı karşıya kaldığı durumlar ve bu durumlarda verdiği tepkiler yönünden okuyucunun kendi yaşamıyla bağ kurabilmesine olanak sağlayacak nitelikte bir eserdir. Sosyo – Kültürel açıdan eser yazıldığı dönemin sosyal ve siyasal ortamını anlatmaktadır. Yapılan çözümlemeler ve alanyazındaki ilgili diğer araştırmalar eser üzerine çok farklı okumalar yapılabileceğini göstermektedir. Okumaların bu denli çeşitli oluşu ve üretilen anlamlar dikkate alındığında eserin hitap ettiği hedef kitlenin yaş aralığının orantılı olarak genişlediği görülmektedir. Eğitim ortamları açısından düşünüldüğünde bu noktada öğretmenin sorması gereken temel soru “Bu deneyimden benim öğrencilerimin öğrenmesini istediğim şey nedir?” sorusudur. KKB gibi eserlerin farklı yönleriyle ele alınıp işlenebilmesi için yetişkin rehberliğinde etkileşimli okumalar yapılmasına ihtiyaç vardır. Bu da ancak edebî eserlerin öncelikle yetişkinler tarafından bilinçli olarak incelenmesi ve bu araştırmada örneklendirildiği gibi farklı bakış açılarıyla eleştirilmesiyle mümkün olacaktır.

AN IMPLEMENTATION FOR ANALYZING CHILDREN’S BOOKS: SAMED BEHRENGI AND EXAMPLE OF LITTLE BLACK FISH

This current research aims to provide an example of how to analyze a children’s literature text. In order to analyze this book, the multiperspective strategy which was developed by Wolf (2004), was used. In this strategy, the literature text was analyzed by formal, genetic, intertextuality, transactional, and socio-cultural dimensions. From genetic perspective it is possible to say that there are similarities between the author's work and his / her personal and genetic characteristics. The author reflected his dreams, expectations, goals and hopes to Little Black Fish (LBF). Given formal viewpoint it can be say that both the physical and psychological characteristics of each character are clearly defined in the text. Children can easily identify the characteristics of the characters they will identify, try to resemble, or be opposed to. From intertextual perspective it is possible to say that LBF has traces of other works of its author. It is also possible to establish intertextual interest among works written by different authors. From perspective of transactional criticism it can be say that, LBF is a work that will enable the reader to connect with his / her own life in terms of the situations that the main character is confronted and the reactions it gives in these cases. Sociocultural perspective focuses on political, social and historical dimensions. From this perspective LBF describes the social and political environment of the period in which it was written. Analyzes and other related researches in the literature show that many different readings can be made on the work. Considering the variety of readings and the meanings produced, it is seen that the age range of the target group addressed by the work has expanded proportionally. In terms of educational environments, the basic question the teacher should ask at this point is the question “What do I want my students to learn from this experience? There is a need for adult-guided interactive readings to be addressed and handled in different aspects of works such as LBF. This will only be possible when the literary works are first examined by the adults consciously and criticized from different perspectives as exemplified in this study.

Kaynakça

Akbayır, S. (2010). Çocuğum neyi okumalı? Ankara: Pegem.

Akçay, S. ve Baş, B. (2015) Samed Behrengi’nin hikâyelerindeki eğitsel iletiler üzerine bir araştırma. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 3(3), 77-90.

Akyol, H. (2011). Türkçe öğretim yöntemleri. Ankara: Pegem.

Alamdar, S.G. (2017). Samed Behrengi'nin Küçük Kara Balık adlı kitabının özerk benlikli çocuk ve genç yetiştirme sürecindeki önemi. International Journal of Language Academy, 5, (4), 189- 204.

Arkılıç-Songören, S. (2011). İlköğretimde çocuk edebiyatı. Contemporary Online Language Education Journal, 1, 82-88.

Arpacı, Ö. (2008). Çocuk kitaplarında iletiler ve iletilerin aktarım biçimi (Sevim Ak Örneği). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Mersin.

Aslan, C. (2007). Yaşam gerçekliğinin çocuklara iletilmesi bakımından ‘100 Temel Eser’deki öyküler üzerine bir inceleme. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi 4. Uluslararası Çocuk ve İletişim Kongresi Özetler Kitapçığı. İstanbul.

Aslan, C. (2013). Çocuk ve gençlik edebiyatı yapıtları yoluyla düşünme. Kum Edebiyat Dergisi, 72- 73, 11-18.

Ateş, H. (2012). Gülsüm cengiz’ in öykülerinin çocukta doğa sevgisi ve çevre bilinci geliştirme açısından incelenmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İzmir.

Ateş, S. (2011). Ilköğretim veşinci sınıf Türkçe dersi öğrenme – öğretme sürecinin anlama öğretimi açısından değerlendirilmesi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.

Ateş, S. (2013). İlkokulda peritextual okumadan metinlerarası okumaya resimli hikaye kitabı okuma süreci. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 10, (1), 1567 – 1585.

Aytekin, H. (2016). Çocuk ve gençlik edebiyatı. Ankara: Anı.

Bars, Mehmet Emin (2013). Metinlerarası ilişkiler bağlamında Oğuz Kağan Destanı’na bir bakış. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, Sayı. 2/4, ss. 181-197.

Behrengi, S. (2018). Küçük Kara Balık. İstanbul: Can Sanat.

Bilgin, H. (2011). 5-6 yaş çocuklarına yönelik 1990-2010 yılları arasında basılan resimli kitapların çocuğa görelik kavramına göre incelenmesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

Boyacı, Ş. D. B., Güner, M., & Babadağ, G. (2017). “Dünyada başka şekilde yaşamak da mümkün mü?” Değer eğitiminde “Küçük Kara Balık” örneği. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 5(3), 172-194.

Bugan, F. (2015). Küçük Prens ve Küçük Kara Balık Çerçevesinde Doğudan Batıya Özgürlük Anlayışı. 2. Uluslararası Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu (24-25 Ekim), (s. 535- 543). İstanbul.

Canlı, S. ve Aslan C. (2018). Çetin Öner’in ‘Gülibik’ adlı çocuk romanının yapısal ve eğitsel ilkeler açısından incelenmesi. Elementary Education Online, 17, (2), 812-833.

Çakır, D. (2016). Küçük kara balık üzerine birkaç söz. https://davutcakir.wordpress.com/2016/08/11/kucuk-kara-balik-ustune-bir-deneme/ adresinden 20 Mart 2018 tarihinde erişilmiştir.

Çatalcalı-Soyer, A. (2009). Okul öncesi dönem çocuk hikâye kitapları: stereotipler ve kimlikler. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1, 13-27.

Çiftçi, F. (2013). Çocuk edebiyatında yaş gruplarına göre kitaplar ve özellikleri. Muş Alpaslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1, (1), 125-137.

Çolaker, Ö. (2009). Samed Behrengi’nin “Küçük Kara Balık”, Rıchard Bach’ın “Martı Jonathan Lıvıngston” ve Cahit Zarifoğlu’nun “Motorlu Kuş” adlı öykülerindeki ana karakterlerin kişilik gelişimi, bireyselleşme ve toplumsallaşma açısından karşılaştırılması. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Osmangazi Üniversitesi, Eskişehir.

D’Angelo, E. (1971). Critical thinking in reading. Elementary English, 48, (8), 946-950.

Dağlıoğlu, H. E. ve Çakmak Ç., Ö. (2009). Okul öncesi çocuklarına yönelik yayınlanan hikâye kitaplarının şiddet ve korku öğeleri açısından incelenmesi. Türk Kütüphaneciliği, 23 (3), 510- 534.

Demircan, C. (2006). Tübitak çocuk kitaplığı dizisindeki kitapların dış yapısal ve iç yapısal olarak incelenmesi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2, (1), 12-27.

Dilidüzgün, Selahattin (2006). Çocuk Edebiyatı Eleştirisinin Temelleri ve Türkiye’de Çocuk Edebiyatı Eleştirisi. II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi. 04-06 Ekim 2006, Ankara.

Doğan Güldenoğlu, B. N. (2017). Çocuk edebiyatı kitaplarındaki yetişkin ve çocuk karakterlerin incelenmesi. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 14, (4), 4768 – 4780.

Ertan, G. G. (2011). Samed-i Behrengî’nin hikâyeciliği ve İran çocuk edebiyatındaki Yeri. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26, 164-171.

Florea, N.M., and Hurjui, E. (2015). Critical thinking in elementary school children. Procedia - Social and Behavioral Scieneces, 180, 565 – 572.

Genç, H.N. ve Yalınkılıç, K. (2011). ‘Fadiş’ ve ‘Küçük Prens’ adlı eserlerin tasarım ve içerik özelliklerinin eserlerin eğitsel yönüne etkileri. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9, 99-114.

Gönen, M., Karakuş, H., Uysal, H., Kehci, A., Ulutaş, Z. ve Kahve, Ö. (2015). Resimli çocuk kitaplarının içerik ve resimleme özelliklerinin bazı değişkenler açısından incelenmesi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 31, (49), 724-735.

Gönen, M., Katrancı, M., Uygun, M., & Uçuş, Ş. (2011). İlköğretim birinci kademe öğrencilerine yönelik çocuk kitaplarının, içerik, resimleme ve fiziksel özellikleri açısından incelenmesi, Eğitim ve Bilim Dergisi, 36 (160), s. 250-266.

Gönen, M., Uygun, M., Erdoğan, Ö. ve Katrancı, M. (2012). Resimli çocuk kitaplarının fiziksel, içerik ve resimleme özellikleri açısından incelenmesi. Milli Eğitim, 196, 258-272.

Gözütok, T. K. (2008). Güney Azerbaycanlı yazar Samed Behrengi’nin hikaye ve masal dünyası. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 5, (2), 31-51.

Gültekin, A. (2006). Türk çocuk ve gençlik edebiyatında eleştiri kültürüne örnek olarak Serpil Ural’ın Şafakta Yanan Mumlar’ı. Burdur Eğitim Fakültesi Dergisi, 7, (11), 43-58.

Hartman, D. K., & Hartman, J. A. (1993). Reading across texts: Expanding the role of the reader. The Reading Teacher, 47 (3), 202–211.

Hartman, D.K. (1995). Eight readers reading: The intertextual links of proficient readers reading multiple passages. Reading Research Quarterly, 30, 520-561.

Harvison, A.R. (1967). Critical reading for elementary pupils. The Reading Teacher, 21, (3), 244-252.

Holland, Norman (2009): Literature and the brain. PsyArt Foundation, Florida.

Hunt, P. (2004). Understanding children literatüre (Second Edition). New York: Routledge.

Işıtan, S. ve Gönen, M. (2006). Resimli çocuk kitaplarının benlik kavramı ile ilgili konuları içermesi yönünden incelenmesi, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu Bildiri Kitabı, 413-420.

İpşiroğlu, Z. (2007). Çocuk yazını eleştirisi II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu - Gelismeler, Sorunlar ve Çözüm Önerileri (04-06 Ekim 2006) Sempozyum Kitabı.(S. 173-177), Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.

Kadızade, Esma Dumanlı (2011). Hüseyin Cöntürk ve Yeni Eleştiri. TÜBAR 39, 189-199.

Kara, C. (2012). Çocuk kitabı seçiminde resimlemelerle ilgili olarak ebeveynin dikkat etmesi gereken başlıca unsurlar, Batman University Journal of Life Sciences, 1(1), 225-232.

Koçağan, F. Ö. (2012). İlköğretim “4-5.” sınıf için hazırlanan öyküleyici çocuk kitaplarının okunabilirlik ve değerler yönünden incelenmesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bolu: Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.

Kolaç, E., Demir, T. ve Karadağ, R. (2012). Öğretmen adaylarının dil eğitiminde çocuk edebiyatı metinlerinin kullanımına yönelik görüşleri. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 161, 195 – 213.

Köseoğlu, Berna & Toprak, Metin (2017). Modern Kuramların Postmodern Yansımaları: Okur Odaklı Edebiyat Kuramlarında Okurun Konumlandırılışı. Diyalog, 1, ss. 49-70.

Lenski, S.D. (1998). Intertextual intentions: Making connections across text. The Reading Teacher, 72, 74-80.

Lynch-Brown, C., and Tomlinson, C.M. (1999). Essentials of children’s literature (Third edition). Boston: Allyn and Bacon.

Maden, S. (2007). Aytül Akal’ın çocuk masallarında anlatım bozuklukları. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 33, 141-150.

Maltepe, S. (2009). Türkçe öğretmeni adaylarının çocuk edebiyatı ürünlerini seçebilme yeterlilikleri. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12, (21), 398 – 412.

Mert, E. L. (2016). Çocuk Edebiyatı Eleştirisinin Türkçe Öğretmen Adaylarının Çocuk Kitaplarını Gelişim Düzeylerine Göre Ayrıştırma Becerisine Etkisi. Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18, (2), 1252-1274.

Oğuzkan, F. (2013). Çocuk edebiyatı (10. Baskı). Ankara: Anı.

Özbay, M. (2009). Anlama teknikleri: I - Okuma eğitimi. Ankara: Öncü.

Özer, A. (2006). Çocuk kitaplarındaki resimlerin “çocuğa göreliği”, II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu Bildiri Kitabı, 425-432.

Özgider, S.D. (2010). Türkiye ve İngiltere’de çok satılan çocuk kitaplarının biçimsel ve içerik özellikleri açısından karşılaştırılması. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.

Pearson, P. D. (2009). The roots of reading comprehension instruction. S.E Israel & G.G. Duffy (Eds). Handbook of research on reading comprehension (3-32). New York: Routledge.

Reid, G., & Green, S. (2017). Disleksi ile başa çıkmak için 100 pratik öneri (Çev: Serpil Aras). Ankara: Arkadaş.

Rosenblatt, L.M. (1978). The reader, the text, the poem: The transactional theory of the literary work. Carbondale: Southern Illinois University Press.

Rosenblatt, L.M. (2004). Ther transactional theory of reading and writing. İn R.B. Ruddell, and N.J. Unrau (Eds.), Theoritical models and processes of reading (5th ed., p. 1363-1368). Newark, DE: International Reading Association.

Rosenblatt, L.M.(1994).The reader, the text,the poem: The tensactional theory of the literary work. Carbondale,IL: Southern Illinois University Press.

Sever, S. (2007b). Çocuk edebiyatı ögretimi nasıl olmalıdır? II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu -Gelismeler, Sorunlar ve Çözüm Önerileri (04-06 Ekim 2006) Sempozyum Kitabı.(Sayfa:41-56), Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.

Sever, S. (2013). Çocuk ve edebiyat (7. Baskı). Ankara: Tudem.

Sever, S. (2015). Çocuk Edebiyatı ve Okuma Kültürü. Ankara: Tudem.

Sever, S. , Kaya, Z. ve Aslan, C. (2006). Etkinliklerle Türkçe Öğretimi. İstanbul: Morpa Kültür.

Short, K.G. (1986). Literacy as a collaborative experience. Unpublished doctoral dissertation, Indiana University.

Sipe, L.R. (2000). “Those two gingerbread boys could be brothers”: How children use intertextual connections during storybook readalouds. Children’s Literature in Education, 31 (2) 73-90.

Şentürk, S. (2017). Küçük kara balık olmalı! http://highfro.com/2017/05/07/kitap-elestirisi-kucukkara- balik/ adresinden 20 Mart 2018 tarihinde erişilmiştir.

Şirin, M. R. (2007). Çocuk edebiyatına eleştirel bir bakış. Ankara: Kök.

Temizyürek, F., Şahbaz, N.K. ve Gürel, Z. (2016). Çocuk edebiyatı. Ankara: Pegem.

Tuncer, M. (2016). Okul öncesi eğitim kurumlarında kullanılan resimli hikâye kitaplarının öğretmen görüşleri doğrultusunda incelenmesi (Elazığ İli Örneği). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İnönü Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Malatya.

Uğurlu, B. (2010). Çocuk edebiyatı eleştirisi. Turkish Studies, 5, (3), 1921 – 1945.

Ulusoy, M. (2016). Resimli çocuk kitapları ve okur-tepki teorisi. İlköğretim Online, 15 (2), 487-497.

Ulutaş, A. (2017). Okul öncesi dönem çocuk kitaplarındaki resimlerin çocuğa göreliğinin öğretmen görüşlerine göre değerlendirilmesi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 16, (61), 602-610.

Wolf, S. A. (2004). Interpretıng lıterature wıth chıldren . New Jersey London: Lawrence Erlbaum Assocıates.

Wolf, W., King, M.L., & Huck, C.S. (1968). Teachıng crıtıcal readıng to elementary school chıldren. Readıng Research Quarterly, 3, 435-498.

Yazıcı, N. (2013a). Çocuk edebiyatı alanında üniversitelerde yapılan lisans sonrası çalışmalar. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 28, (1), 441-452.

Yazıcı, N. (2013b). Çocuk edebiyatı ve edebiyat eleştirisi: Çocuk Kalbi romanında anlatının biçimlenişi ve söylemsel niyetler. Bilig, 66, 315-334.

Yılar, Ö. ve Celepoğlu, A. (2015). Çocuk yayınları ve bu yayınlarda bulunması gereken temel unsurlar (5. Baskı). Eğitim fakülteleri için çocuk edebiyatı (Ed: Ömer Yılar, Lokman Turan, s. 37-66). Ankara: Pegem.

Yükselen, A., Şenol, F.B., Üstündağ, A. ve Ay, A. (2017). 7-12 yaş çocuklarına yönelik çocuk kitaplarının içerik, resimleme ve fiziksel özellik açısından incelenmesi. International Journal of Social Sciences, 55, 441-456.

Zariç, Mahfuz (2014). Yeni Eleştiri Kuramından Akademik Eleştiri Yöntemine, International Journal of Languages Educating and Teaching, 3, 99-121.

Kaynak Göster