YENİ BELGELERİN IŞIĞINDA OSMANLI DEVLETİ VE GASPIRALI İSMAİL BEY

Osmanlı Devleti, milliyetçilik akımını kendisi için bir tehdit olarak görmüş ve tebaasını Osmanlıcılık siyaseti ile bir arada tutmaya çalışmıştır. Millet-i Osmaniye siyaseti ciddi olarak II. Abdülhamit döneminde doğmuştur. Vatan, millet kavramları ile Türk tarihi ve kültürüne ilgi XIX. yüzyılın ikinci yarısında başlamış olsa da Türk milliyetçiliği düşüncesi esasen II. Meşrutiyet döneminde ortaya çıkmıştır. Gaspıralı İsmail Bey ise hayatını Türklüğe adamıştır. Tercüman gazetesiyle Rusya’daki Türklerin sesi olmuş, Osmanlı Devleti’nde de ilgiyle takip edilmiştir. Ancak Osmanlı Devleti’nin Osmanlıcılık siyaseti nedeniyle Gaspıralı İsmail Bey’le ilişkisi hep mesafeli olmuş, bir dönem gazetesinin Osmanlı Devleti sınırları içerisine girmesi dahi yasaklanmıştır. Gaspıralı İsmail Bey’in gayretleriyle bu yasak kaldırılmış, kendisine Mecidi nişanı verilmişse de Osmanlı Devleti ile ilişkileri kendisi açısından istediği seviyede ve destekleyici olmaktan çok uzak kalmıştır. Bu çalışmada; yapılan arşiv araştırması sonucunda ilk kez ortaya çıkarılan ve daha önce yayımlanmayan Gaspıralı İsmail Bey’in Tercüman’ın yasağının kaldırılması için izin istediği, gazetede çıkan Ermenilerle ilgili haberler yüzünden uyarıldığı ve 1907 yılında İskenderiye dönüşünde İstanbul’da yakından takip edildiği, neler yaptığı ve kimlerle görüştüğünün rapor edildiğine dair belgeler okuyucuya sunulmuştur

THE OTTOMAN STATE AND ISMAIL GASPIRINSKI IN THE LIGHT OF NEW DOCUMENTS

The Ottoman State perceived the nationalist movement as a threat to itself and tried to keep its subjects together under the politics of Ottomanism. The politics of Millet-I Osmaniye (the Ottoman nation) had actually arisen in the reign of Sultan Abdülhamit II. Altough the notions of homeland and nation, and the Turkish history and culture started to draw attention in the second half of the XIXth century, the idea of Turkish nationalism, in fact, emerged during the IIth Constitutional Period. İsmail Gaspirinski, devoted his whole life to Turkism. By means of Tercüman newspaper, he became the voice of Turks in Russia and was followed with interest in the Ottoman State as well. However, due to the policy of Ottomanism pursued by the Ottoman State, its relations with İsmail Gaspirinski were always distant. Distribution of his newspaper within the borders of the Ottoman State was even forbidden for a time. Though this ban was lifted thanks to the efforts of İsmail Gaspirinski and he was awarded with the Order of the Medjidie, his relations with the Ottoman State remained to be far from being at desired level and supportive for him. This study presents to the reader the documents which were previously unpublished and revealed for the first time through an archival research, introducing İsmail Gaspirinski’s demand for the lift of the ban on Tercüman, the warning he received because of the news on Armenians issued in the newspaper, and the reports on his being closely shadowed in İstanbul following his return from Alexandria in 1907 including the things he did and the persons he met with.

Kaynakça

AKÇALI, P. (2003). “Türk Kimliğinin İki Öncü İsmi: İsmail Bey Gaspıralı ve Ziya Gökalp”. İsmail Bey Gaspıralı ve Ziya Gökalp Sempozyumları (Bildiriler). Ankara: Türksoy Yayınları: 2-18.

AKÇURA, Y. (2015). Üç Tarz-ı Siyâset. İstanbul: Ötüken Yayınları.

AKPINAR, Y. (2015a). İsmail Gaspıralı, Seçilmiş Eserleri 2: Fikrî Eserleri. 2. Basım. İstanbul: Ötüken Yayınları.

AKPINAR, Y. (2015b). İsmail Gaspıralı, Seçilmiş Eserleri 3: Dil-Edebiyat-Seyahat Yazıları. 2. Basım. İstanbul: Ötüken Yayınları.

AKPINAR, Y. vd. (2015). İsmail Gaspıralı, Seçilmiş Eserleri 1: Roman ve Hikâyeleri. 5. Basım. İstanbul: Ötüken Yayınları.

DEVLET, N. (2011). Unutturulan Türkçü, İslamcı, Modernist İsmail Gaspıralı. İstanbul: Başlık Yayınları.

ERCİLASUN, A. B. (2000). “Osmanlı Devleti ile Türk Dünyasının Dil ve Kültür İlişkileri”. Türk Dünyası İncelemeler Dergisi. IV: 11-16. GÖKDAĞ, B. A. - Y. YILMAZ (2018). “Gaspıralı’nın Dili”. Yeni Türkiye, Türk Dili Özel Sayısı III. 101: 214-224.

GÖKDAĞ, B. A. (2015). “Türk Dünyasında İletişim Dili Meselesi”. Türklerin Dünyası. İstanbul: Kübak Yayınları: 175-184.

KIRIMER, C. S. (2014). Gaspıralı İsmail Bey. Ankara: TİKA Yayınları.

KIRIMLI, H. (2002). “Türk Dünyasını Silkeleyen Adam Gaspıralı”. Emel’imiz Kırım, Gaspıralı İsmail Bey Özel Sayısı, IX-X/36-40: 24-29.

KIRIMLI, H. (2001). İsmail Bey Gaspıralı. Ankara: Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği Genel Merkezi Yayınları.

LAZZERINI, E. J. (1973). Ismail Bey Gasprinskii and Muslim Modernism in Russia, 1878-1914. Washington: Washington University Yayımlanmamış Doktora Tezi.

MURADOV, N. (2015). “Tercüman Gazetesinde Ermeni Meselesi-1”; “Tercüman Gazetesinde Ermeni Meselesi-2”, “Ermeni Meselesiyle İlgili Tercüman Gazetesinden Alınmış Ek Metinler”. “Gaspıralı İsmail Bey’in Ermeni Meselesiyle İlgili Tercüman’daki Yazılarından Örnekler”. Her Yıl Bir Büyük Türk Bilgi Şölenleri 1. İsmail Bey Gaspıralı. Bursa: Türk Ocakları Derneği Bursa Şubesi.

ÖZ, M. (2008). “Tarih Perspektifinden Türk Kimliği Üzerine Bazı Düşünceler”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD). 8: 219-226.

ÖZ, M. (2013). “Türk Milliyetçiliği Tarihinde Türk Ocakları”. Yeni Türkiye. Türk Dünyası Özel Sayısı, 53: 861-870.

ÖZCAN, Ö. (2011). “Türk Yurdu’nda Turancılık ve Türk Dünyası”. Türk Yurdu, Yıl 100. 282: 22-29.

TAN, N. (2002). “Doğumunun 150. Yılında Gaspıralı İsmail Bey”. Emel’imiz Kırım, Gaspıralı İsmail Bey Özel Sayısı, IX-X/36-40: 56-58.

TETİK, A. (2020). Teşkilat-ı Mahsusa (Umûr-ı Şarkiyye Dairesi) Tarihi. C. II: 1917. 2. Basım. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.

TÜRKDOĞAN, O. (2005). Kemalist Sistem ve Sosyolojik Yapısı. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.

TÜRKOĞLU, İ. (2003). “Osmanlı Devleti’nin Gaspıralı’nın Faaliyetlerine Bakışı”. İsmail Bey Gaspıralı ve Ziya Gökalp Sempozyumları. Ankara: Türksoy Yayınları: 61-70.

Arşiv Belgeleri

BOA, İ_TAL_00065_00067_001_001.

BOA, DH_MKT__00319_00074_003_001.

BOA, HR_SYS__02770_00070_001_002.

BOA, DH_MKT__00319_00074_002_001.

BOA, DH_MKT_00319_00074_003_001.

BOA, HR_SYS__02770_00070_001_001.

BOA, HR_SYS__02770_00070_001_002.

BOA, HR_SYS__02770_00070_003_001; BOA HR_SYS__02770_00070_003_002.

BOA, Y_PRK_TKM_00_050_00045_002_001-12.

BOA, ZB__00391_00057_001_001.

BOA, Y__PRK_TKM__00050_00045_001_002.

Kaynak Göster