Çağdaş Türk Romanında Din ve Siyaset İlişkisi: ‘Kar’ Örneği

Öz: Bu makale Orhan Pamuk’un Kar romanından hareketle çağdaş Türk romanında din ve siyaset ilişkisine odaklanmıştır. Çalışma, Türkiye’nin yakın dönemdeki dini ve siyasi tartışmalarına edebi bir kurgu ile yaklaşan Kar’da din-siyaset ilişkilerinin nasıl bir paradigma üzerine oturduğunu ve bu çerçevede Türkiye’de dini ve siyasi kültürün romana nasıl yansıdığını anlama ve açıklama hedefini gütmüştür. Romanda 1980 sonrası yeni bir gelişim ivmesi yakalamış ve 1990’lar boyunca siyaseti daha aktif bir şekilde motive eden sağ, muhafazakar ve İslamcı çevrelerle aslında -yazarın yaklaşımı çerçevesinde- Türkiye’ye bir türlü uğramayan modernizmin Türkiye’deki jakoben ve taşralı temsilcilerinin değerleri arasındaki çatışmalar öne çıkarılmıştır. Postmodern bir bakış açısıyla yazılan Kar İslamcı-laik, Doğulu-Batılı çatışmaları arasında modernleşme çabalarının devam ettiği bu aşamada din ve siyaset ilişkileriyle ilgili önemli fotoğraflar paylaşmıştır. Nihayet romanda din; yoksulluk ve yoksunlukları araçsallaştırıcı, yerine göre değişimi engelleyici karakteri yanında baskın olarak ideolojik yönü ile öne çıkarılmıştır. Siyaset ise orada daha çok jakoben ve laik, modernleşme ile ilişkisi bağlamında da taşralı olarak betimlenmiştir.Özet: Şüphe yok ki imparatorluktan Cumhuriyete geçiş sürecinde edebiyat; özellikle de Batılı bir ürün olarak roman, modern Türkiye’nin bilinç düzeyinin inşasında önemli bir rol oynamıştır. Bu edebi etki belli bir çizgi takip etmek yerine 2 asra yaklaşan maceralı yolculuğu içinde genellikle Türk toplumunun dönemsel tarihi, sosyal, politik şartları ile uyum içinde yürümüştür. Bu bağlamda Türk romanı başlangıçta daha yoğun olmak üzere siyasal yapıyı meşrulaştırıcı bir tavır takınırken özellikle son yarım asırda modernleşmenin ulaştığı noktalar itibariyle farklı iktidar ve ideoloji üretmenin bir aracı olarak da görülmüştür. Fakat bununla birlikte kültürel sistemin önemli bir unsuru olarak din romanın söz konusu yolculuğunda hep ana temalardan biri olmuştur.Makale çağdaş Türk romanında din-siyaset ilişkilerinin din sosyolojisi açısından incelenmesini konu edinmiştir. Çalışmaya örnek olarak Orhan Pamuk’un, ilk baskısını 2002 yılında yapan ve Türkiye’de 1980’li şartların olgunlaştırdığı gerilimli din-siyaset ilişkilerini geniş bir kültürel birikimden hareketle temalaştıran Kar romanı seçilmiştir. Çalışmanın amacı çağdaş Türk romanının Türkiye’de her zaman bir gerilim ortamı yaratmış din-siyaset ilişkilerine yaklaşımını Kar örnekleminde anlamak ve açıklamaktır. Bu çerçevede tarihsel bir karşılaştırma yapılarak Türk romanının siyaset ve din algısında Karın yeri gözden geçirilmiş, bir sosyal kişilik ve yazar olarak Orhan Pamuk üzerinde durulmuş ve daha sonra da romandaki sosyal olay, olgu ve süreçlerin inşa ettiği farklı bilinç düzeyleri fenomenolojik bir perspektiften değerlendirilmiştir.Bu çalışmada Kar modern Türkiye’nin yakın dönem din-siyaset ilişkilerini dini ve siyasi kültürün farklı anlam setleri üzerinden postmodern bir alegori ile işleyen bir roman olarak görülmüştür. Bu yönüyle Kar edebi bir ürün olmanın yanında kendini toplumun dini, siyasi ve ideolojik bilgi gövdesi hakkında farklı bilinç düzeylerine yer veren hatta bugünkü din-siyaset ilişkilerinin köklü sorunlarına ışık tutan bir metin olarak da sunmuştur. Buradan hareketle denilebilir ki roman, edebiyat-toplum ilişkisi bağlamında bir taraftan toplumunun dini ve siyasi değerleri çerçevesinde olayları örgütlerken diğer taraftan bu değerlere postmodern bakış açıları sunmak suretiyle bir zenginlik katmıştır. Nihayet Karda Pamuk Türkiye’de din ve siyaset ilişkilerinin toplum temelinde edebi bir dışavurumunu gerçekleştirmiştir. Ancak bu dışavurum Osmanlıdan Cumhuriyete intikal eden dini ve siyasi birikim yanı sıra kendinin kurumsal bir bagaj etrafında şekillendirdiği sosyal kişiliğinden bağımsız olmamıştır.Açıkça Pamuk, Karda din ve siyasete, onların birbirleriyle olan ilişkilerine bazen farklı karakterler üzerinden bazen de ironi ve eleştiriler yoluyla bir dizi anlamlar yüklemiştir. Postmodern bir paradigma etrafında Kar din ve siyasetin farklı anlam dünyalarını ve bu kadim iki sosyal kurumun farklı görüntülerini felsefi ve sosyolojik bir bakış açısı içinde sunmuştur. Başka bir ifadeyle Pamuk romanın olay örgüsünü, sosyal tiplerini, sosyal sınıfları ve bunların epistemolojik birikimlerini kendi doğal sosyoekonomik, kültürel, dini ve politik ortamlarında ele almıştır. Kar, İslamcı-modernist gerilimi üzerinden şekillenen bir kimlik mücadelesi etrafında kurgulanmıştır. Burada din ve siyasetin bireysel-uzlaşmacı yönlerine yer verilmekle birlikte “Kemalist” ve “İslamcılar”ın dayatmacı, popülist siyaset anlayışları ile dinin dışlayıcı ve ideolojik yönü öne çıkarılmıştır. Dolayısıyla roman 28 Şubat 1997 askeri müdahalesinden esinlenerek Türkiye’de bir karşılığa sahip dini ve siyasi kültüre ışık tutmuş ve nihayet toplumun din ve siyaset kurumlarına ait anlam şebekeleri hakkında bugüne de yansıyan önemli fotoğraflar çekmiştir.Karda din ve siyaset “darbe”, “Kemalizm”, “siyasal İslam”, “türban”, “İslamcı”, “laik” gibi kavramlara yüklenen anlamlar üzerinden işlenmiştir. Romanda “darbe” özelinde ortaya konan sosyal ve politik görüntüler 2000’li yıllar itibariyle Cumhuriyet’in yaklaşık son yarım yüzyılını gösteren bir dizi semboller taşımıştır. Nitekim romanda konu edinilen darbe özellikle 1980 sonrası yaşanan sosyoekonomik, kültürel, siyasi, dini ve etnik sorunlar etrafında örgütlenip güçlenen “dinci”lere karşı yapılmıştır. Öte yandan romanda “Kemalizm” ve onun yaydığı ideoloji, Türkiye’de siyasetin değerlendirildiği diğer önemli bir tema olmuştur. Bu bağlamda farklı kategorik özellikler taşımakla birlikte genel olarak “Kemalizm” ve askeri bürokrasinin topluma ve onun değerlerine bakışı, romanda bireysel hak ve özgürlükleri devlet lehine kısıtlayan jakoben ve elitist bir tavır içinde sunulmuştur.Romanda dinin alt sınıf örüntüsü olma, görece yoksunlukları telafi etme, yerine göre sosyal değişimi engelleme gibi özelliklerine vurgu yapılmakla birlikte daha çok onun darbe ile siyasal, ideolojik, popülist ve araçsal bir kimlik kazanması üzerinde durulmuştur. Nitekim türbanlı kızlar meselesi siyasal İslamcılar tarafından sembol bir dava olarak görülmüş ve onlar bu davayı siyasi bir malzeme yapmışlardır. Karda din ve siyaset ayrı, yerine göre birbirleriyle çatışan sosyal kurumlar olarak değerlendirilmekle birlikte özellikle Şeyh Efendi ve bazı bürokratların çıkar ilişkileri bağlamında söz konusu iki kurumun karşılıklı ilişkilerine de yer verilmiştir. Dolayısıyla Kar Türkiye’de din-siyaset ilişkisinin sembolik düzlemde yerini bulan kadim ilişkilerine de işaret etmiş olmaktadır. Gerek siyasi gerek dini her türlü dayatmaya karşı edebi bir tavır olarak kendini gösteren Kar din ve siyasete çoğulcu bir bakış önerisi getirmiştir. Türk romanı açısından yeni sayılabilecek bu durum aslında bir yönüyle de okuyucuya dinsel ve siyasal kültür konusunda yeni evrenler sunmuştur. Ancak söz konusu öneri ve bakış açıları dini ve siyasi kültürün kendi dinamiklerinden bağımsız şekillenmiş değildir    

The Relationship Between Religion and Politics in Contemporary Turkish Novel: The Case of ‘Kar’ Novel

Abstract: This article focuses on the relationship between religion and politics in contemporary Turkish novel, based on Orhan Pamuk’s novel Kar. The study aims to understand and explain paradigms of religion-politics relations in Kar, which approaches Turkey’s recent religious and political debates with a literary fiction, and reflects how religious and political cultures are reflected in Turkey in this frame. In the novel, a new development momentum after 1980, and with the right, conservative and Islamist circles that motivated politics more actively during the 1990s, the modernization that has not undergone in Turkey in a way, in fact, within the framework of the approach of the writer, the values of provincial representatives in Turkey conflicts have been brought forward. In a postmodern perspective, the Kar shared important photographs of religion and politics at this stage of the modernization struggle between Islamist-secular, Eastern-Western conflicts. Finally, religion in the novel was dominated ideologically by the instrumentalist of poverty and deprivation, rather than the character of preventing change according to its place. Politics is described as more Jacobean and secular, and also as provincial in relation to modernization there.

Kaynakça

Alver, Köksal. “Edebiyatın Sosyolojik İmkanı”. Edebiyat Sosyolojisi içinde, ed. Köksal Alver, 11-19. Ankara: Hece Yayınları, 2006.

Berkes, Niyazi. Türkiye’de Çağdaşlaşma. haz. Ahmet Kuyaş. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004.

Coşkun, İsmail. “Türkiye’de Siyaset Sosyolojisinin Gelişimi Üzerine”. 75. Yılında Türkiye’de Sosyoloji içinde, haz. İsmail Coşkun. İstanbul: Bağlam Yayınları, 1991.

Çarkoğlu, Ali ve Binnaz Toprak. Değişen Türkiye’de Din Toplum ve Siyaset. İstanbul: Tesev Yayınları, 2006.

Çiftçi, Adil. Anlayıcı Yaklaşım ve Din Sosyolojisi için Uzanımları. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.

Dağlar, Zeynep. “Modern Türk Romanında Din ve Toplum İlişkileri -Orhan Pamuk Örneği-”. Yüksek lisans tezi, Cumhuriyet Üniversitesi, 2015.

Demir, Fethi. “Orhan Pamuk’un Romancılık Serüveninde Yeni Bir Durak: Tematik Romanlar”. Turkish Studies 6, sy. 1 (Winter 2011): 930-940.

Duverger, Maurice. Siyaset Sosyolojisi. çev. Şirin Tekeli. İstanbul: Varlık Yayınları, 2014.

Erdoğan, Türkan. “Türkiye’de Edebiyat Sosyolojisinin Gelişimi Üzerine Düşünceler”. Edebiyat Sosyolojisi içinde, ed. Köksal Alver, 211-249. Ankara: Hece Yayınları, 2006.

Evin, Ahmet Ö. Türk Romanın Kökenleri ve Gelişimi. çev. Osman Akınhay. İstanbul: Agorakitaplığı, 2004.

Fichter, Joseph H. Sosyoloji Nedir. çev. Nilgün Çelebi. Ankara: Anı Yayınları, 2012.

Günay, Ünver. Din Sosyolojisi. İstanbul: İnsan Yayınları, 1998.

Günay, Ünver. Erzurum ve Çevre Köylerinde Dini Hayat. İstanbul: Erzurum Kitaplığı, 1999.

Karaca, Alâattin. “Çağdaş Türk Romanında Dinî-Tasavvufî İçerik”. VI. Dinî Yayınlar Kongresi içinde, 275-287. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2013.

Karpat, H. Kemal. Kısa Türkiye Tarihi 1800-2012. haz. Güneş Ayas. İstanbul: Timaş Yayınları, 2012.

Karpat, Kemal H. Çağdaş Türk Edebiyatında Sosyal Konular. İstanbul: Varlık Yayınevi, 1962.

Karpat, Kemal H. Osmanlı’dan Günümüze Edebiyat ve Toplum. İstanbul: Timaş Yayınları, 2009.

Kıran, Eda. “Postmodernizmin Dini Varsayımlarının 1990 Sonrası Postmodern Türk Romanındaki Yansımaları”. Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi, 2011.

Köroğlu, Ömer. “Türk Romanında Batıcılığın Yeri: Gecikmişlik Bataklığında Utanç Duymayı Öğrenmek”. Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce içinde, c. 3, 499-510. İstanbul: İletişim Yayınları, 2004.

Mardin, Şerif. Jön Türklerin Siyasi Fikirleri. İstanbul: İletişim Yayınları, 1994.

Mardin, Şerif. Türk Modernleşmesi. İstanbul: İletişim Yayınları, 2000.

Mardin, Şerif. Türkiye’de Din ve Siyaset. İstanbul: İletişim Yayınları, 1998.

Mardin, Şerif. Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu. İstanbul: İletişim Yayınları, 1996.

Michaud, Guy. “Bir Disiplin Olarak Edebiyat Sosyolojisinin Kurulması”. çev. Hilmi Uçan. Edebiyat Sosyolojisi içinde, ed. Köksal Alver, 53-63. Ankara: Hece Yayınları, 2006.

Moran, Berna. Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış I. İstanbul: İletişim Yayınları, 1998.

Okutan, B. Banu. “Din Sosyolojisi ve Toplumsal Metin: Cinsiyet Tipolojilerinin Çözümlenmesi (Kar Örneği)”. Toplum Bilimleri Dergisi 7, 14 (2013): 119-146.

Önertoy, Olcay. Türk Roman ve Öyküsü. Ankara: Türkiye İş Bankası Yayınları, 1984.

Özbolat, Abdullah. “Bir ulus Yaratmak: Erken Dönem Cumhuriyet Romanında Din Adamının Temsili”. Kültür ve Din içinde, ed. M. Ali Kirman ve Abdullah Özbolat, 289-306. Adana: Karahan Kitabevi, 2014.

Pamuk, Orhan Öteki Renkler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016.

Pamuk, Orhan. İstanbul Hatıralar ve Şehir. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2015.

Pamuk, Orhan. Kar, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2016.

Sağlam, M. Halil. “Türk Romanında Din ve İnanç Algısı (1934-1938)”. Doktora tezi, Dicle Üniversitesi, 2016.

Seyhan, Azade. Dünya Edebiyatı Bağlamında Modern Türk Romanı. çev. Erkan Irmak. İstanbul: İletişim Yayınları, 2014.

Smith, Philip. Kültürel Kuram. çev. Selime Güzelsarı ve İbrahim Gündoğdu. İstanbul: Babil Yayınları, 2005.

Solak, Ömer. Cumhuriyet Dönemi Türk Romanında Merkez-Taşra Çatışması. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2014.

Subaşı, Necdet. Ara Dönem Din Politikaları. İstanbul: Küre Yayınları. 2005.

Subaşı, Necdet. Gündelik Hayat ve Dinsellik. İstanbul: İz Yayıncılık, 2004.

Tanpınar, A. Hamdi. XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi. haz. Abdullah Uçman, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2006.

Taş, Cumhur. “Çağdaş Türk Romanında Din ve Tasavvuf (1980 Sonrası)”. Yüksek lisans tezi, Dicle Üniversitesi, 2009.

Timur, Kemal. “Tanzimat Dönemi Türk Romanında Din Duygusu Ve İnançlar”. Turkish Studies 4, sy. 1-2 (Winter 2009): 2089-2125.

Turgut, C. Öktemgil. “Türk Romanında İslami Öğeler (1872-1896)”. Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2011.

Weber, Max. Din Sosyolojisi. çev. Latif Boyacı. İstanbul: Yarın Yayınları, 2012.

Wolf, Eric R. Köylüler. çev. Abdülkerim Sönmez. Ankara: İmge Kitabevi, 2000.

Yalçın, Alemdar. Siyasal ve Sosyal Değişmeler Açısından Cumhuriyet Dönemi Türk Romanı 1946-2000. Ankara: Akçağ Yayınları, 2003.

Yalçın, Alemdar. Siyasal ve Sosyal Değişmeler Açısından Cumhuriyet Dönemi Türk Romanı 1920-1946. Ankara: Akçağ Yayınları, 2006.

Yaprak, Tahsin. “Postmodernizmin Orhan Pamuk’un Romanlarındaki Yansımaları” Yüksek lisans tezi, Adıyaman Üniversitesi, 2012.

Yavaş, Gürkan. “Cumhuriyet Dönemi Türk Romanında Din ve Din Adamı (1923-1950)”. Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, 2014.

Yıldırım, Gökşen. “Tanzimat Dönemi Türk Romanında Tanrı ve Kötülük”. Journal of Turkish Language and Literature 2, sy. 1 (Winter 2016): 545-558.

Kaynak Göster

Bibtex @araştırma makalesi { cuid314334, journal = {Cumhuriyet İlahiyat Dergisi}, issn = {2528-9861}, eissn = {2528-987X}, address = {Cumhuriyet Universitesi Ilahiyat Fakultesi Dergisi 58140 Kampüs Sivas / Türkiye}, publisher = {Cumhuriyet Üniversitesi}, year = {2017}, volume = {21}, pages = {977 - 1012}, doi = {10.18505/cuid.314334}, title = {Çağdaş Türk Romanında Din ve Siyaset İlişkisi: ‘Kar’ Örneği}, key = {cite}, author = {Erdiç, Şaban} }
APA Erdiç, Ş . (2017). Çağdaş Türk Romanında Din ve Siyaset İlişkisi: ‘Kar’ Örneği . Cumhuriyet İlahiyat Dergisi , 21 (2) , 977-1012 . DOI: 10.18505/cuid.314334
MLA Erdiç, Ş . "Çağdaş Türk Romanında Din ve Siyaset İlişkisi: ‘Kar’ Örneği" . Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 21 (2017 ): 977-1012 <
Chicago Erdiç, Ş . "Çağdaş Türk Romanında Din ve Siyaset İlişkisi: ‘Kar’ Örneği". Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 21 (2017 ): 977-1012
RIS TY - JOUR T1 - Çağdaş Türk Romanında Din ve Siyaset İlişkisi: ‘Kar’ Örneği AU - Şaban Erdiç Y1 - 2017 PY - 2017 N1 - doi: 10.18505/cuid.314334 DO - 10.18505/cuid.314334 T2 - Cumhuriyet İlahiyat Dergisi JF - Journal JO - JOR SP - 977 EP - 1012 VL - 21 IS - 2 SN - 2528-9861-2528-987X M3 - doi: 10.18505/cuid.314334 UR - Y2 - 2017 ER -
EndNote %0 Cumhuriyet İlahiyat Dergisi Çağdaş Türk Romanında Din ve Siyaset İlişkisi: ‘Kar’ Örneği %A Şaban Erdiç %T Çağdaş Türk Romanında Din ve Siyaset İlişkisi: ‘Kar’ Örneği %D 2017 %J Cumhuriyet İlahiyat Dergisi %P 2528-9861-2528-987X %V 21 %N 2 %R doi: 10.18505/cuid.314334 %U 10.18505/cuid.314334
ISNAD Erdiç, Şaban . "Çağdaş Türk Romanında Din ve Siyaset İlişkisi: ‘Kar’ Örneği". Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 21 / 2 (Aralık 2017): 977-1012 .
AMA Erdiç Ş . Çağdaş Türk Romanında Din ve Siyaset İlişkisi: ‘Kar’ Örneği. CUID. 2017; 21(2): 977-1012.
Vancouver Erdiç Ş . Çağdaş Türk Romanında Din ve Siyaset İlişkisi: ‘Kar’ Örneği. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi. 2017; 21(2): 977-1012.
IEEE Ş. Erdiç , "Çağdaş Türk Romanında Din ve Siyaset İlişkisi: ‘Kar’ Örneği", Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, c. 21, sayı. 2, ss. 977-1012, Ara. 2017, doi:10.18505/cuid.314334