SELANİK’TEKİ BİZANS KÜLTÜRÜ MÜZESİ KOLEKSİYONUNDA YER ALAN MERYEM ‘HODEGİTRİA DEKSİOKRATOUSA’ İKONASI VE PARALEL ÖRNEKLER

Bu çalışmada Selanik’teki Bizans Kültürü Müzesi’nde yer alan ahşap üzerine tempera tekniğindeki bir ikona ele alınmaktadır. Eser Kıbrıs’taki bir atölyede, 1200’lerin başında, adanın Lusignanlar’ın elinde olduğu dönemde üretilmiştir. İkonada betimlenen Meryem, ikonografik olarak Hodegitria Deksiokratousa tipindedir. Bu tipte çocuk İsa Meryem’in sağında yer alır. Bizans Sanatında bu tipin örnekleri 11. yüzyıldan itibaren görülmeye başlanır. Boiotia’daki Hosios Loukas Katholikonu’nun güney haç kolu lünetindeki Hodegitria Deksiokratousa tasvirli duvar mozaiği 11. yüzyılın ilk çeyreğine aittir. Çeşitli koleksiyonlarda yer alan, Hodegitria Deksiokratousa betimli enkolpion ve mühür örnekleri 11.-12. yüzyıllar arasındandır. Bizans sanatsal üslubunu yansıtan, Hodegitria Deksiokratousa’yı betimleyen ünik bir mozaik ikona günümüzde Sina’daki Katherina Manastırı koleksiyonundadır ve eser 13. yüzyılın ilk çeyreğine aittir. Athos’taki Hilandar Manastırı’ndan 14. yüzyıl ortalarına ait ahşap bir ikona örneğinde Hodegitria Deksiokratousa tasviri karşımıza çıkar. Selanik’teki Panagia Akheiropoiitos Kilisesi’nin narteksinde yer alan Hodegitria Deksiokratousa betimli ahşap ikona yine Geç Bizans Dönemi’nden bir eserdir ve 14. yüzyıl/14. yüzyıl ikinci çeyreğine tarihlenir. 13. yüzyılda Kıbrıs atölyelerinde, Meryem’i bu tipte tasvir eden çok sayıda ikona üretilmiştir. Kıbrıs ikonalarının çoğu Bizans stilini yansıtan figür üslubu ve tercih edilen renk tonlarıyla karakterizedir. Hodegitria Deksiokratousa Meryem tipinin Haçlı Sanatı’nda, Franko-Bizanten ve İtalo-Bizanten üsluptaki örnekleri 13. yüzyıldan itibaren karşımıza çıkmaktadır. Post-Bizans dönemi sanatında da bu Meryem tipinin tasvir edildiği, Bizans üslubunu yansıtan ikona ve duvar resmi örnekleri vardır.

Kaynakça

Anderson, J. C. (1988), “On The Nature Of The Theodore Psalter”, The Art Bulletin, 70: 550-568.

Androudis, P. (2019), Βυζαντινή Γλυπτική Και Μικροτεχνία. Selanik: Barbounakis.

Anonim. (1997), Kitab-ı Mukaddes Eski Ve Yeni Ahit. İstanbul: Kitab-ı Mukaddes Şirketi.

Bacci, M. (2007), Pisa Bizantina, Alle Origini Del Culto Delle Icone In Toscana” Around the Sacred Face. Genoa, Byzantium and the Mediterranean (11th-14th centuries). A. C. Masetti, C. D. Bozzo, G. Wolf (Ed.). Venezia: Marsilio. 141-156.

Barker, M. (2011), Wisdom Imagery And The Mother Of God. The Cult Of The Mother Of God In Byzantium Texts And Images. (ed. L. Brubaker ve M. B. Cunningham). İngiltere: Ashgate. 91-108.

Barut, F. (2012a), “Bizans Dönemi Kapadokya Kiliseleri Duvar Resimlerinde Koimesis (Meryem’in Uykusu) Tasvirleri”, Doktora Tezi, Ankara.

Barut, F. (2012b), “Bizans Sanatında ‘Koimesis’ (Meryem’in Uykusu) Tasvirlerinin Kökeni Ve İkonografisi”, Sanat Tarihi Dergisi, XXI(2), (Ekim): 67-72.

Benko, S. (2004), The Virgin Goddess Studies In The Pagan And Christian Roots Of Mariology. Leiden, New York: Brill.

Bryer, A. A. M. (2002), The Post Byzantine Monuments Of Pontos. Burlington, VT: Ashgate.

Cameron, A. (1979), Elites And Icons In Late Sixth-Century Byzantium, Past&Present, 84, (August): 3-35.

Cameron, A. (2004), “The Cult Of The Virgin In Late Antiquity: Religious Development And Myth-Making”, Studies In Church History, 39, (January): 1-21.

Carr, A. M. (1991), Icons. The Oxford Dictionary Of Byzantium, Vol. II, New York-Oxford: Oxford University. 977-981.

Carr, A. M. (1997), Popular Imagery. The Glory Of Byzantium Art And Culture Of The Middle Byzantine Era A.D. 843-1261. H. C. Evans, W. D. Wixom. (Ed.). New York: The Metropolitan Museum Of Art. 112-181.

Chaillot, C. (2019), The Virgin Mary Theotokos In Orthodox Piety. The Oxford Handbook Of Mary. C. Maunder. (Ed.). Oxford: Oxford University. 122-139.

Chatzidakis, M. (1997), Hosios Lukas, Byzantine Art In Greece Mosaics-Wall Paintings. Atina: Melissa.

Chatzidakis, N. (2005), A Byzantine Icon Of Dexiokratousa Hodegetria From Crete At The Benaki Museum. Images Of The Mother Of God,

Perceptions Of The Theotokos In Byzantium. M. Vassilaki. (Ed.). İngiltere: Ashgate. 337-358.

Chatzidakis, N. (2011), Konstantinopolis’in İkonaları. Bizans-Yapılar, Meydanlar, Yaşamlar. B. Kitapçı Bayrı (çev.). İstanbul: Kitap. 219-238.

Conomos, D. E. (1991), Theotokion. The Oxford Dictionary Of Byzantium, Vol. III, New York-Oxford: Oxford University. 2070.

Constas, N. (2002), Proclus Of Constantinople And The Cult Of The Virgin In Late Antiquity, Vigiliae Christianae Supplements 66. Leiden, Boston: Brill.

Cormack, R. (2007), Icons. Cambridge-Massachusetts: Harvard University.

Cormack, R. (2010), Sanat Bize Tarih Kitaplarıyla Aynı Öyküyü mü Anlatır?. Bizantion’dan İstanbul’a Bir Başkentin 8000 Yılı. İstanbul: Sakıp Sabancı Müzesi. 114-135.

Cotsonis, J. A. ve Nesbitt, J. (2008), “The Virgin Aigyptia (The Egyptian) On A Byzantine Lead Seal Of Attaleia”, Byzantion, 78: 103-113.

Damianos of Sinai, Faran, Raitha. (2004), The Icon As A Ladder Of Divine Ascent In Form And Color. Byzantium Faith And Power (1261-1557). (ed. H. C. Evans). New York: The Metropolitan Museum Of Art. 335-388.

Davis, C. (2006), Byzantine Relief Icons In Venice And Along The Adriatic Coast: Orants And Other Images Of Mother Of God. Münih.

Demir, H. (2018), “Bizans Resim Sanatında Meryem Kültü Ve Meryem’e Müjde Sahnesi”, Doktora Tezi, Ankara.

Demir, H. (2020), Bizans Resim Sanatı Kapsamında Meryem’e Yüklenen Eski Ahit Kaynaklı Sıfatlar. Yeni İsrailiyat: Doğu’da İsrail Ve Yahudi Çalışmaları. (der. M. M. Kulu). İstanbul: Libra. 217-240.

Demus, O. (1960), Two Palaeologan Mosaic Icons In The Dumbarton Oaks Collection, Dumbarton Oaks Papers, 14: 89-119.

Demus, O. (1991), Die Byzantinischen Mosaikikonen, I. Die Grossformatigen Ikonen. Wien: Österreichische Akademie Der Wissenschaften.

Durak, K. (Ed.) (2010), Bizantion’dan İstanbul’a Bir Başkentin 8000 Yılı. İstanbul: Sakıp Sabancı Müzesi.

Edbury, P. W. (1991), The Kingdom Of Cyprus And The Crusades 1191-1374. Cambridge.

Edbury, P. W. (1991), Franks. Cyprus Society And Culture 1191-1374. A. Nicolaou Konnari, C. Schabel (Ed.). Leiden-Boston: Brill. 63-102.

Eliades, I. A. (2017), The Painting Production Of The 13th Century In Cyprus Between Two Worlds. Catalogue Of The Exhibition. Maniera Cypria

The Cypriot Painting Of The 13th Century Between Two Worlds (Byzantine Museum Of The Arcbishop Makarios III Foundation 19/1/2017- 31/7/2017). Lefkoşa. 44-63.

Frinta, M. S. (1981), “Raised Gilded Adornment Of The Cypriot Icons, And The Occurrence Of The Technique In The West”, Gesta, 20(2): 333-347.

Folda, J. (1999), Art In The Latin East, 1098-1291. The Oxford History Of The Crusades. (ed. J. Riley-Smith). New York: Oxford University. 138- 154.

Folda, J. (2015), Byzantine Art And Italian Panel Painting The Virgin And Child Hodegetria And The Art Of Chrysography. New York: Cambridge University.

Folda, J. (2016), Crusader Art And The West: Thoughts On Assessing The Impact Of Art From The Crusader East On Medieval Art In The Western

Europe, Especially In Central Italy. The Crusader World. (ed. A. J. Boas). Londra-New York: Routledge. 624-645.

Haland, E. J. (2014), Rituals Of Death And Dying In Modern And Ancient Greece: Writing History From A Female Perspective. Birleşik Krallık: Cambridge Scholars.

Hollingsworth, P. A. ve Cutler, A. (1991), Iconoclasm. The Oxford Dictionary Of Byzantium, Vol. II, New York-Oxford: Oxford University. 975- 977.

Hornung, E. (2001), The Secret Lore Of Egypt Its Impact On The West. Ithaca ve Londra: Cornell University.

Kaya Zenbilci, İ. (2017), Orta Bizans Dönemi Konstantinopolis Manastır Atölyeleri ve Resimli El Yazmaları Üretimi, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.

Kaya Zenbilci, İ. (2019a), Bizans Sanatında Nadir Bir İsa Tiplemesi: Günlerin Eskisi (Ho Palaios Ton Hemeron). (Ed. A. Sinanoğlu ve F. Faozi), Biltek Uluslararası Bilim, Teknoloji ve Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler Sempozyumu Tam Metin Kitabı: Sosyal ve Beşeri Bilimler. Cilt2. Ankara. 20-42.

Kaya Zenbilci, İ. (2019b), Trabzon’da Geç Osmanlı Dönemine Ait Bir Kapusen Yapısı: Sancta Maria Trapezuntis Katolik Kilisesi. Eskiçağ Ve Sanat Tarihinde Yeni Yaklaşımlar. N. Karaer, K. Kartal, N. Nehir (Ed.). Ankara: İksad. 37-91.

Khasiotis, I. K. (1997), Τοις Aγαθοίς βασιλεύουσα Θεσσαλονίκη: Ιστορία και Πολιτισμός Συγγραφέας. Atina: Paratirites. Kitzinger, E. (1954), “The Cult Of Images In The Age Before Iconoclasm”, Dumbarton Oaks Papers, 8: 83-150.

Kondakov, N. P. (2008), Icons. New York: Parkstone International.

Kouneni, L. (2008). “The Kykkotissa Virgin And Its Italian Appropriation”, Artibus et Historiae, 29(57): 95-107.

Kousoula, E. ve Trifonova A. (2009), “A Paleologean Icon Of Virgin ’η Ελπίς των Απελπισμένων’ From Thessaloniki”, Niš i Vizantija: Zbornik Radova, VII, (Ed. M. Rakocija), 307-316.

Lange, R. (1964), Die Byzantinischen Relief Ikonen. Recklinghausen.

Lasareff, V. (1937), “Byzantine Icons Of The Fourteenth And Fifteenth Centuries”, The Burlington Magazine for Connoisseurs, 71(147), (December): 249-261.

Lasareff, V. (1938), “Studies in the Iconography of the Virgin”, The Art Bulletin, 20(1), (pp. 26-65).

Lasareff, V. (1948), Istorija Vizantiikoj Zivopisi. Moskova.

Latsis, M. ve diğerleri. (1996), Meta To Vyzantio The Survival Of Byzantine Sacred Art. The Private Bank And Trust Company.

Laurent, V. (1963), Le Corpus Des Sceaux De L’Empire Byzantine. Vol. V/1. Paris: Editions Du Centre National De La Recherche Scientifique.

Magdalino, P. (2010), Bir Dinin Ve İmparatorluğun Başkenti Olarak Konstantinopolis. Bizantion’dan İstanbul’a Bir Başkentin 8000 Yılı. İstanbul: Sakıp Sabancı Müzesi. 84-91.

Mouriki, D. (1987), “A Thirteenth-Century Icon with A Variant of the Hodegetria in the Byzantine Museum of Athens”, Dumbarton Oaks Papers, 41: 403-414.

Nalpantis, D. (2018), Museum Of Byzantine Culture Archaeological Guide. Atina.

Nesbitt, J. ve Seibt, W. (2013), “The Anzas Family: Members of the Byzantine Civil Establishment in the Eleventh Twelfth, and Thirteenth Centuries”, Dumbarton Oaks Papers, 67: 189-207.

Parpulov, G., Dolgikh, I. V., Cowe, P. (2010), “A Byzantine Text On The Technique Of Icon Painting”, Dumbarton Oaks Paper, 64: 201-216.

Peers, G. (1991a), Theotokos. The Oxford Dictionary Of Byzantium, Vol. III, New York-Oxford: Oxford University, 2070.

Peers, G. (1991b), Virgin Mary: Theological Perspectives. The Oxford Dictionary Of Byzantium, Vol. III, New York-Oxford: Oxford University, 2174-2175.

Peers, G., Carr, A. M., Ševčenko, N. P. (1991), Virgin Mary. The Oxford Dictionary Of Byzantium, Vol. III, New York-Oxford: Oxford University, 2173-2177.

Peers, G. (2004), Sacred Shock: Framing Visual Experience In Byzantium. China: The Pennsylvania State University.

Pelikan, J. (1996), The Theotokos, The Mother Of God. Mary, Through The Centuries: Her Place In The History Of Culture. New Haven, Londra: Yale University. 55-65.

Pitarakis, B. (2010), Konstantinopolis Kiliselerindeki Ayin Objeleri. Bizantion’dan İstanbul’a Bir Başkentin 8000 Yılı. İstanbul: Sakıp Sabancı Müzesi. 156-165.

Rice, T. T. (1998), Bizans’ta Günlük Yaşam. B. Altınok (çev.), İstanbul: Göçebe Yayınları.

Rodley, L. (1996), Byzantine Art And Architecture An Introduction. Cambridge: Cambridge University.

Runciman, S. (1996), Preface. Meta To Vyzantio The Survival Of Byzantine Sacred Art. The Private Bank And Trust Company. 11.

Schlumberger, G. (1884), Sigillographie L’Empire Byzantin. E. Leroux (Ed.). Paris.

Ševčenko, N. P. (1991a), “Icons In The Liturgy, Dumbarton Oaks Papers”, 45: 45-57.

Ševčenko, N. P. (1991b), Virgin Blachernitissa. The Oxford Dictionary Of Byzantium, Vol. III, New York-Oxford: Oxford University, 2170-2171.

Ševčenko, N. P. (1991c), Virgin Hodegetria. The Oxford Dictionary Of Byzantium, Vol. III, New York-Oxford: Oxford University, 2172-2173.

Ševčenko, N. P. (1991d), Virgin Mary: Types Of The Virgin Mary. The Oxford Dictionary Of Byzantium, Vol. III, New York-Oxford: Oxford University, 2175-2176.

Shoemaker, S. (2008), The Cult Of The Virgin In The Fourth Century: A Fresh Look At Some Old And New Sources. Origins Of The Cult Of The Virgin Mary. C. Maunder (Ed.). Londra: Burns&Oates. 71-87.

Skoblar, M. (2014), “The Hodegetria Icon Of Tourmarches Delterios At Trani”, Medioevo Adriatico, 5: 165-208.

Sunay, S. (2012), “Erken Hıristiyanlık Ve Bizans Sanatında Hâle”, EKEV Akademi Dergisi, 16(50), (Kış): 197-213.

The Walters Art Gallery. (1947), Early Christian And Byzantine Art An Exhibition Held At The Baltimore Museum Of Art April 25-June 22. Baltimore-Maryland: The John D. Lucas.

Ünal, C. ve Çakmakçı, Z. (2020), “Haluk Perk Müzesi’nden Örnekler Eşliğinde Bizans İmparatorluğu Döneminde İnanç, Münzevi Yaşam, Hac ve Hacılık Kavramları”, Art-Sanat, 14: 495-531.

Vasilaki, M. (2002), Βυζαντινές Εικόνες Τέχνη, Τεχνική και Τεχνολογία. Herakleio: Panepistemiakes Ekdoseis Kretes.

Vassilaki, M. (2005), Praying For The Salvation Of The Empire?. Images Of The Mother Of God, Perceptions Of The Theotokos In Byzantium. (ed. M. Vassilaki). İngiltere: Ashgate. 263-276.

Vocotopoulos, P. (1995), Ελληνική τέχνη : βυζαντινές εικόνες. Atina: Ektodike Athenon.

Weitzmann, K. (1935), Die Byzantinische Buchmalerei Des 9. Und 10. Jahrhunderts. Berlin.

Yılmaz, N. (1993), Ayasofya Müzesi’ndeki İkonalar Kataloğu I. Ankara: Kültür Bakanlığı.

Μουσείο Μπενάκη [Benaki Müzesi]. (2016), Παναγία Madre della Consolazione, benaki.org/index.php?option=com_collectionitems&view= collectionitem&Itemid=384&id=108672&lang=el# Princeton University. (2017), Virgin Hodegetria Dexiokratousa, The Icons Of Sinai, vrc.princeton.edu/sinai/items/show/6404

Kaynak Göster