Tarihi Anadolu Hastanelerinde (Dar-AlŞifa) Mekânın Cinsiyetinin Analizi

Tıp etiği, klinik uygulamalar ve aynı zamanda mahremiyet kaygıları, tedavi mekânlarında cinsiyet-mekân ilişkisini etkilemiştir. Bugüne kadar araştırmacılar tarafından Anadolu’daki tarihi hastane yapıları (dar-Al-şifa), mimari, planlama, sanat tarihi, tıp tarihi, hatta işlevsel sistemleri açısından incelenmiştir, ancak bu yapılarda cinsiyete göre mekân ayrışması henüz çalışmamış bir konudur. Anadolu dışındaki tarihi hastanelerde de cinsiyet, din ve sekülarizm ile ilgili sınırlı sayıda çalışma mevcuttur. Bu nedenle, bu çalışmada Anadolu’daki tarihi hastane yapıları örneklem alan çalışması olarak seçilmiş ve mahremiyet, din, kültür ve cinsiyet konularının mimari ve planlamalarını nasıl şekillendirdiğine dair cinsiyet perspektifinden analiz edilmiştir. Osmanlı İmparatorluğu'nda saray seçkinleri arasında kadın hastaların erkek doktorlara erişiminin sınırlı olduğu bilinmektedir. Osmanlı hastanelerinde kadın görevlilerin istihdam edildiğine dair belgelenmiş kanıtlar ise daha sonraki dönemlere aittir. Osmanlı hanedanlığında, kadınlar ve genel halk için hastaneler inşa eden kadın patronlar da vardır, bu durum Osmanlı sarayında kadınların gücünü ve statüsünü göstermektedir. Ayrıca seyyahların anlatımlarına, eski çizimlere, gravürlere ve arşiv kaynaklarına dayanılarak Anadolu tarihi hastane yapılarında kadınlar için ayrı birimler olduğu anlaşılmaktadır. Bu birimler arasında hasta odaları, koğuşlar, helalar ve hatta avlular yer almaktadır. Bu araştırma, fiziki iyileştirme ve tıp eğitimi alanları olan Anadolu hastanelerinde cinsiyete göre ayrıştırılmış mekân oluşumunun, en azından bazı belirli mekân düzenlemelerinde bir dereceye kadar mevcut olduğunu göstermektedir.

An Analysis of Gender of Space in Historical Hospitals (Dar-Al-Şifa) of Anatolia

The gender-space relationship in spaces of healing was influenced by medical ethics, clinical practices, as well as privacy considerations. Researchers to date have analysed historical hospitals/dar alshifas/darüşşifas of Anatolia in terms of their architecture, planning, art history, history of medicine, and in terms of their functional systems. However, none have investigated their gendered space segregation. There are also limited studies related to gender, religion, and secularism in historical hospitals outside of Anatolia. Hence, in this paper, historical hospitals of Anatolia have been chosen as case studies and they are analysed from agendered perspective. Analyses includes how privacy, religion, culture, and gender issues shaped their architecture and planning. In the Ottoman Empire, it is known that among the palace elites, there was limited access of women patients to male doctors. Documented evidence of female attendants being employed in Ottoman hospitals belongs to later periods. In the Ottoman dynasty there were also female patrons who constructed hospitals for women and the public, demonstrating the power and status of women in the Ottoman palace. In addition, based on travelers’ accounts, old drawings, gravures, and archival resources, it is understood that there were separate units for women in Anatolian hospital. Those units included the patients’ rooms, wards, latrines, and even courtyards. This research shows that gender-segregated space formation is present to some extent, at least in some specific space arrangements, in Anatolian hospitals, which are areas of physical rehabilitation and medical education.

___

  • Ağırakça, A. (2004). İslam Tıp Tarihi, Başlangıçtan VII.-XIII. Yüzyıla Kadar. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevi.
  • Altan, S. (2008). Geçmişten Günümüze Manisa Hafsa Sultan Bimar-hanesi: 1539- 2008. In Amasya Uluslararası Anadolu-Türk Darüşşifaları ve Sabuncuoğlu Kongresi, Kadıoğlu, S., Kadıoğlu, F. G. & Uzel, İ. (Eds.), (pp. 57-62). Ankara: Anıt Matbaa.
  • Altıntaş, A. (2015). Anadolu Selçukluları ve Osmanlı’da Tıp ve Darüşşifalar. In Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Şefkat Abideleri Şifahaneler, Kılıç, A. (Ed.), 2. Edition (pp. 21-60). İstanbul: Bilnet Publishing House.
  • Altıntaş, A. (2015). Konya Darüşşifası (Selçuklular ve Osmanlılar Döneminde). In Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Şefkat Abideleri Şifahaneler, Kılıç, A. (Ed.), 2. Edition (pp. 137-143). İstanbul: Bilnet Publishing House.
  • Amasya, Bursa, Edirne, İstanbul, Kayseri, Manisa, Sivas ve Tokat Illerindeki Darüşşifalara Ait Vakfiye, Fotoğraf, Teknik Çizim ve Idari Raporlar Dizini (2011). Ankara, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi.
  • Arda, B. (2009). Anatolia; the Cradle of Modern Medicine. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası, 62(1): 8-12.
  • Bayat, A. H. (2006, December). Turkish Medical History of Seljuk Era. Foundation for Science, Technology and Civilisation, FSTC Limited, 2-14.
  • Bayat, A. H. (1999). Osmanlı Devletinde Hekimbaşılık Kurumu Ve Hekimbaşılar. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
  • Bolak, O. (1950). Hastanelerimiz. İstanbul: İstanbul Matbaacılık.
  • Cantay, G. (1992). Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Darüşşifaları. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
  • Çakır, S. (2010). Mekanın Kadınlar Açısından Kurgulanışına Kuramsal ve Tarihsel Süreç İçinde Bakmak. In Kadın ve Mekan Tutsaklık mı Sultanlık mı? Akpınar, A., Bakay, G., Dedehayır, H. (Eds), (pp. 133-149). İstanbul: Turkuvaz Publishing.
  • Çetin, O. (2006). İlk Osmanlı Hastanesi, Bursa Yıldırım Darüşşifası (Bursa Mahkeme Sicillerine Göre). İstanbul: Göz Nurunu Koruma Vakfı Yayınları.
  • Dengiz, E. B. (2001). Boundaries of Gendered Space: Traditional Turkish House. Unpublished master’s thesis, Bilkent University, Ankara.
  • Devellioğlu, F. (2004). Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lugat. Ankara: Aydın Kitabevi.
  • Dinç, G. (2015). Fatih Darüşşifası. In Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Şefkat Abideleri Şifahaneler, Kılıç, A. (Ed.), 2. Edition (pp. 205-215). İstanbul: Bilnet Publishing House.
  • Disli, G. (2018). Analysis of Ancient Ventilation and Illumination Practices in Anatolian Seljuk and Ottoman Hospitals and Suggestions for their Conservation Measures. International Journal of Heritage Architecture, 2(1): 174–185.
  • Dişli, G. & Özcan, Z. (2016). An Evaluation of Heating Technology in Anatolian Seljuk Period Hospitals (Darüşşifa). METU Journal of Faculty of Architecture, 33(2): 183–200.
  • Dişli, G. (2015). Planning of Functional Spaces in Ottoman Period Hospitals (Darüşşifa) of Anatolia. Al-Masaq: Journal of the Medieval Mediterranean, 27(3): 253–276.
  • Dişli, G. (2014). Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Darüşşifalarında İşlevsel Sistemlerin ve Koruma Ölçütlerinin İrdelenmesi. Unpublished doctoral dissertation, Gazi University, Ankara.
  • Disli, G. & Ozcan, Z. (2014). Waste and Clean Water Systems in Anatolian Seljuk and Ottoman Period Hospitals. International Journal of Academic Research, 6(3):169–177.
  • Disli, G. (2014). Sustainability of Historic Building Systems: Anatolian Seljuk and Ottoman Hospitals. APT Bulletin: Journal of Preservation Technology, 45(4): 45–51.
  • Dols, M. W. (1987). Insanity & Its Treatment in Islamic Society. Medical History, 31:1-14.
  • Durukan, A. (1998). Anadolu Selçuklu Sanatında Kadın Baniler. Vakıflar Dergisi, 27: 15-36.
  • Erer, S. (2010). Osmanlılar Döneminde Bursa’da Yaptırılan Hastaneler. U.Ü. FenEdebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(2): 241-252.
  • Erke, Ü. & Sarı, N. (Eds.) (2002). Turkish Medical History through Miniature Pictures Exhibiton. In 38th International Congress on History of Medicine. İstanbul: Nobel Publishing.
  • Etker, Ş., Günergun, F. & Köşe, A. (2004). Zeynepkamil Hastanesi’nin Kuruluşu ve Vakfiyesi. In Osmanlı Bilimi 2 Araştırmaları V/2: 1-37.
  • Green, M.H. (2003). History of Science. In Encyclopedia of Women and Islamic Cultures Vol. 1, Methodologies, Paradigms and Sources, Joseph, S. (Ed.), (pp. 358–361). Leiden: Brill.
  • Kadıoğlu, F.G. & Kadıoğlu, S. (2008). Adı Darüşşifalara Ad Olan Kadınlar. In Amasya Uluslararası Anadolu-Türk Darüşşifaları ve Sabuncuoğlu Kongresi,
  • Kadıoğlu, S., Kadıoğlu, F. G. & Uzel, İ. (Eds.), (pp. 89-104). Ankara: Anıt Matbaa.
  • Kahraman, S.A. & Dağlı, Y. (Ed.) (2003). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi 1. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • Kahya E. & Erdemir, A. D. (2000). Bilimin Işığında Osmanlıdan Cumhuriyete Tıp ve Sağlık Kurumları. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  • Kaysili, B. (2006). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye’de Saglik Egitimi Üzerine Bir Arastirma (1839-1938). Unpublished master’s thesis, Selcuk University, Konya.
  • Karaslan, A. (2012). Health Facilities in Bosnia-Herzogevina. In The Light of Ottoman Documents. IBAC, 2: 534-541.
  • Kılıç, A. (Ed.) (2012). Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Şefkat Abideleri Şifahaneler. İstanbul: Medicalpark.
  • Köker, A.H. (1991). Selçuklu ve Osmanlı Devirlerinde Tıp Öğretimi ve Eğitimi. In Selçuklular Devrinde Kültür ve Medeniyet, Gevher Nesibe Sultan Adına Düzenlenen Selçuklu Gevher Nesibe Sultan Tıp Fakültesi Kongresi, (pp.23-47), Kayseri.
  • Köker, A.H. (1996). Gevher Nesibe Dârüşşifâsi ve Tıp Medresesi. TDV İslam Ansiklopedisi, 14: 39-42.
  • Kumcu İlal, S. (2010). Osmanlı'da Kadın ve Hamam Kültürü. In Kadın ve Mekan Tutsaklık mı Sultanlık mı? Akpınar, A., Bakay, G., Dedehayır, H. (Eds), (pp. 117-132). İstanbul: Turkuvaz Publishing.
  • Ozcan, Z. & Disli, G. (2014). Refrigeration Technology in Anatolian Seljuk and Ottoman Period Hospitals. Gazi University Journal of Science (GUJ Sci), 27(3): 1015–1021.
  • Özdemir, C. (2012). Amasya Darüşşifası ve Cerrah Sabuncuoğlu Şerafeddin. Amasya: Amasya Valiliği. Photo Archives of the Author, 2011, 2014, 2016.
  • Pormann, P.E. (2017, October). Female Patients, Patrons and Practitioners in the Medieval Islamic World. Aspetar, Sports Medicine Journal, 656-660.
  • Sarı, N. (2009). Women Dealing with Health during the Ottoman Reign. Accessed: April 29, 2020. https://muslimheritage.com/women-dealing-withhealth-during-the-ottoman-reign/.
  • Sarı, N. & Akgün, B. (2008). Türk Tarihinde Psikiyatri Hastasına Kısa Bakış. In İ.Ü. Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Sürekli Tıp Eğitimi Etkinlikleri 1, Türkiye’de Sık Karşılaşılan Psikiyatrik Hastalıklar Sempozyum Dizisi 62 (pp. 1-24). Istanbul: Istanbul University.
  • Saygılıgil-Gündüz, F. (1999). Osmanlı Devletinde İstanbul’da Kadınlara Hizmet İçin Açılan Hastahane ve Klinikler. Unpublished master’s thesis, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
  • Saygılıgil, F. (2013). Mekânin Cinsiyeti. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 5(1): 209-218.
  • Sennett, R. (2001). Ten ve Taş: Batı Uygarlığı’nda Beden ve Şehir. Birkan, T. (Trans.). İstanbul: Metis Publishing.
  • Shefer-Mossensohn, M. (2011). A Sick Sultana in the Ottoman Imperial Palace: Male Doctors, Female Healers and Female Patients in the Early Modern Period. Journal of Women of the Middle East and the Islamic World, 9: 281–312.
  • Shefer, M. (2005). Old Patterns, New Meaning: The 1845 Hospital of Bezm-i Alem in Istanbul. Dynamis. Acta Hisp. Med. Sci. Hist. Illus., 25, 329-350.
  • Shefer-Mossensohn, M. (2003). Charity and Hospitality: Hospitals in the Ottoman Empire in the Early Modern Period. In Poverty and Charity in Middle Eastern Contexts, Bonner, M., Ener, M. & Singer, A. (Eds.), (pp. 121-143). New York: State University of New York Press.
  • Şehsuvaroğlu, B.N. (1965). Edirne II. Bayezid Darüşşifası. Ankara: Armağan Kitabevi.
  • Taneli, B. & Şahin, H. (Eds.) (2013). Cumhuriyetten Önce ve Sonra Ülkemizde Hastaneler, Çocuk Hastaneleri ve Tıp Eğitimi. İzmir: Ege Üniversitesi.
  • Tekin, S. (2010). Osmanlı’da Kadın ve Kadın Hapishaneleri. Tarih Araştırmaları Dergisi, 29(47): 83-102.
  • Terzioğlu, A. (1999). Osmanlı’da Hastaneler, Eczacılık, Tababet ve Bunların Dünya Çapında Etkileri. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları.
  • Terzioğlu, A. (1992). Bimaristan. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Vol. 6, (pp. 163-175). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  • Terzioğlu, A. (1970). Orta Çağ İslâm-Türk Hastaneleri ve Avrupa'ya Tesirleri, Belleten, XXXIV/2: 121-149.
  • Tschanz, D. W. (2017, October). Bimaristans and the Rise of Modern Healthcare Systems. Aspetar, Sports Medicine Journal, 438-443.
  • Uzel, İ. (1992). Cerrahiyyet’ül Haniyye I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  • Yıldırım, N. (2010). A History of Healthcare in Istanbul. İstanbul: Düzey Publishing.
  • Yıldırım, N. (1994). Toptaşı Bimarhanesi. In Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi Vol. VII. Tekeli, İ. (Ed.). İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayınları.
  • Yıldırım, N. (2019). Bezmiâlem Valide Sultan Vakıf Gureba Hastanesi. In Vakıf Kuran Kadınlar. Başar, F. (Ed.). Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 201-240.
  • Yıldırım, N. (Curator). (2016) Sultan Bayezid II Edirne Dar Al-Shifa, University of Thrace Health Museum of the Sultan Bayezid II Complex Dar Al-Shifa’ (Hospital) Section, Ottoman Medicine, 15-18th Centuries, 1-32, Abdi İbrahim Publishing. Accessed: May 08, 2020. https://www.abdiibrahim.com.tr/doc s/default-source/default-document-library/sorumluluk/edirne-darussifa/ edirne-daru%C5%9F%C5%9Fifas%C4%B1_katalog.pdf?sfvrsn=.
  • Yılmaz, Ö. F. (Ed.) (2007). Last Period Ottoman Hospitals. Istanbul: Çamlıca Publishing.