ZEMAHŞERÎ VE FAHREDDİN RÂZÎ’YE MEŞHUR TEFSİRLERDE YAPILAN ATIFLARIN SAYISAL OLARAK TESPİTİ VE DEĞERLENDİRMESİ

Bilgisayar programlarının yaygınlaşmasının ve internet platformlarının kullanım hacminin artmasının ürettiği sonuçlardan biri de büyük veri analizidir. Bu teknolojik gelişme akademi dünyasında yayınlara yapılan atıfların tespitini sağlamıştır. Bu imkân ise beraberinde akademisyenlerin bilim dünyasına etki ve katkılarını görebilme, bilimsel motivasyonu canlı tutma, akademik ünvanlara liyakat kriteri olma, fikri mülkiyet haklarının takibi gibi müspet sonuçları getirmiştir. Akademik atıf kavramı geçmiş asırlardaki eserlerin dijital ortama aktarılması ile genişleyen bir boyut kazanmış ve elde edilen verilerle ilmî hayatın tarihî arka planına daha geniş bir açıdan bakabilme fırsatlarını doğurmuştur. Bu çalışmada tefsir tarihinde derin tesirler bırakan Cârullah Zemahşerî ve Fahrettin Râzî’nin tefsirlerine günümüze kadarki süreçte müfessirlerce yapılan atıflar, geniş bir örneklem içinde Mektebetü’ş-Şamile programı başta olmak üzere diğer dijital imkânlarla ölçülmeye çalışılmış, tablo ve grafiklerle gösterilmiştir. Farklı mezhebî yaklaşımlara sahip bu iki müfessirimize yapılan atıflarda oluşan çok farklı sayısal sonuçlar; atıfların hangi ilmi sahada yoğunlaştığı, tarihi sürekliliği, atıf yapan eserlerin dirâyet ve rivâyet vasfına haiz yönleri, özgünlükleri, müelliflerin atıf anlayışları vb. hususlarda bir fikir edinme imkânı sunmaktadır.

Numerical Determination and Evaluation of References to Zamakhshari and Fahreddin Razi in Famous Tafsirs

One of the results of the widespread use of computer programs and the increase in the usage volume of internet platforms is big data analysis. This technological development has enabled the identification of references to publications in the academic world. This opportunity has brought positive results such as seeing the effects and contributions of academicians to the world of science, keeping scientific motivation alive, being a criterion of merit for academic titles, and pursuing intellectual property rights. The concept of academic attribution has gained an expanding dimension with the digitalization of the works of the past centuries and created opportunities to view the historical background of scientific life from a wider perspective with the data obtained. In this study, the references made by the interpreters to the commentaries of Cârullah Zemahşerî and Fahrettin Râzî who had a profound effect on the history of tafsir, were tried to be measured with other digital means, especially the program of al-Mektebetü'ş-Şamile and shown with tables and graphics. The very different numerical results in the references made to these two interpreters with different sectarian approaches; In which scientific field the citations are concentrated, their historical continuity, the dirayah-rivayah aspects of the cited works, their originality, the authors' understanding of citation, etc. offers the opportunity to gain an opinion on matters.

Kaynakça

Âlûsî, Şihâbüddîn Mahmûd b. Abdillah, Rûhu’l-me‘ânî fî tefsîri’l- Kur’âni’l-‘azîm ve’s-seb‘ıl-mesânî, 30 cilt, Beyrut, Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî t.y.

Baltacı, Câhit, XV-XVI. Yüzyıllarda Osmanlı Medreseleri, 2 cilt, İstanbul, lFAV yayınları 2005.

Beydâvî, Nâsiruddin Abdullah b. Ömer, Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl, thk. Muhammed Abdurrahman Maraşlı, 5 cilt, Beyrut, Dâru İhyau’t-Turasi’l-Arabî, 1418/1998.

Bikâî, Burhânudîin Ebû'l-Hasen İbrâhîm b. Ömer, Nazmü'd-dürer fî tenâsübi'l-âyi ve's-süver, 8. cilt, Beyrut, Dâru'l-Kitabi'l-İlmiyye 1415/1995.

Bilmen, Ömer Nasûhi, Tefsir Târihi, 2 cilt, İstanbul, Bilmen Yayınevi, 1973.

Bursevî, İsmâîl Hakkı, Rûḥu’l-beyân, 10 cilt, Beyrût, Dâru’l-fikr, ts.

Cebeci, Lütfullah, “Mefâtîhu’l-gayb” DİA, İstanbul, Tdv Yayınları, 2002.

Cerrahoğlu, İsmail, “Envârü’t-tenzîl”, DİA, İstanbul, Tdv yayınları, 1995.

Cerrahoğlu, İsmail, Tefsir Tarihi, Ankara, Fecr Yayınları, 2015.

Çalış, Muhammet İkbal, İbn Cüzey’in Tefsirinde Müşkilü’l Kur’ân, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.

Çelik, Hasan, Tefsir Geleneğinde İntihal Olgusu, Nesefî–Zemahşerî Örneği, Kayseri, Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.

Derveze, Muhammed İzzet, et-Tefsîru’l-hadîs, 10 cilt, Kâhire, Dâru ihyâi’l-kütübi’lArabiyye, 1383.

Ebussuȗd Efendi, Muhammed b. Muhammed el-İmâdî, İrşȃdu ‘akli’s-selim ilȃ mezȃyȃ Kitabi’l-Kerȋm, 9 cilt, Thk, Abdulkadir Ahmed ‘Atȃ, Riyad, Mektebu’r-Riyadi’lhadis, ts.

Erdim, Enes, Zemahşerî ve İbn ‘Atiyye’nin Tefsirlerine Karşılaştırmalı Bir Yaklaşım, Erzurum, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora tezi, 2010.

Fahrettin Râzî, Muhammed b. Ömer, Mefâtîhü’l-gayb. 32 cilt, Beyrut, Dâru’lKütübi’l-İlmiyye, 1420/2000.

Hâzin, Alâuddin Ali b. Muhammed b. İbrahim el-Bağdâdî, Lübâbü’t-te’vîl fî me‘âni’t-tenzîl, nşr. Abdüsselam Muhammed Ali Şahin, 4 cilt, Beyrut, Dâru’l-kütübi’l- ‘ilmiye, 1425/2004.

İbn Acîbe, Ahmed b. Muhammed el-Hasenî, el-Bahru’l-medîd, 8 cilt, Beyrut, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1422/2002.

İbn Âdil, Ebû Hafs Ömer b. Ali ed-Dimeşkî el-Hanbelî, el-Lübâb fî ulûmi’l-kitâb, nşr. Âdil Ahmed Abdulmevcûd ve Ali Muhammed Muavvid, 20 cilt, Beyrut, Dâru’l-kütübi’l- ‘ilmiye, 1419/1998.

İbn Arafe, Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed, Tefsiru İbn Arafe, Thk, Celaleddin Suyûtî, 4 Cilt, Beyrut, Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 1429/2008.

İbn Âşûr, Muhammed b. Tâhir, Tefsîru’t-tahrîr ve’t-tenvîr, 30 cilt, Tunus, Dâru’tTûnusiyye, 1405/1984.

İbn Atiyye, Ebû Muhammed Abdilhak, el-Muharraru’l-vecîz fî Kitâbillâhi’-azîz, 6 cilt, thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1422/2001.

İbn Cüzey el-Kelbȋ, Ebü’l-Kasım Muhammed b. Ahmed, Teshȋl li-‘ulȗmi’t-tenzȋl, Thk. M. Salim Haşim, Beyrut, Dȃru’l-kutubi’l-ilmiyye, 1405/1995.

İbnu’l-Cevzî, Ebu’l-Ferec, Zâdu’l-mesîr fî ‘ilmi’t-tefsîr, thk. Abdurrezak Mehdi, 4 cilt, Beyrut, Dâru’l Kitâbi’l-Arabî, 1422.

İzgi, Cevat, Osmanlı Medreselerinde İlim, 2 cilt, İstanbul, İz yayıncılık, 1997.

Kâsımî, Muhammed Cemâlüddîn, Mehâsinü’t-te’vîl, 9 cilt, Muhammed Bâsil Uʻyûn es-Sevâd, Beyrut, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye,1418/1998.

Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed, el-Câmiʿ li aḥkâmi’l-Ḳur’ân, Thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhîm Etfîş, 2. Baskı. 20 cilt, Kâhire, Dâru’l-kütübi’l-Mısriyye, 1384/1964.

Kutub, Seyyid, Fî Zilâli’l-Kur’ân, 6 cilt, Kahire, Dâru’ş-Şurûk, 1972.

Mertoğlu, M. Suat, “Seâlibî” DİA, İstanbul, Tdv yayınları, 2009.

Mevdûdî, Ebû’l-A’lâ, Tefhîmü’l-Kur’ân, çev. Heyet, 7 cilt, İst., İnsan Yay., 1991.

Nahcivânî, Nimetullah, el-Fevâtihü’l-ilahiyye, 2 cilt, Mısır, Dâru rukâî 1419/1999.

Nesefî, Ebu’l-Berekât Abdullah b. Ahmed, Medâriku’t-Tenzîl ve hakâiku’t-te’vîl, 3 cilt, thk. Yusuf Ali Büdeyvî, Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, Beyrut 1418/1998.

Nisâburî, Nizâmüddîn Hasen b. Muhammed, Ġarâibü’l-Ḳur’ân ve reġâibu’lFurḳân, Thk, Zekeriyyâ Umeyrât, 6 cilt, Beyrût, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, 1416/1996.

Özek, Ali, “el-Keşşâf” DİA, İstanbul, Tdv yayınları, 2002.

Özel, Ahmet, “İbn Âdil”, DİA, İstanbul, Tdv yayınları, 2016.

Polat, Fethi Ahmet, İslâm Tefsir Geleneğinde Akılcı Söyleme Yöneltilen Eleştiriler, İstanbul, İz Yayıncılık, 2009.

Reşid Rızâ, Muhammed, Tefsîrü’l-menâr, 12 cilt, Kâhire, Dârü’l-Menâr, 1366/1947.

Sâbûnî, Muhammed Ali Safvetü’t-tefâsîr, Dârü’s-Sâbûnî Kâhire, 1417/1997.

Seâlebî, Abdurrahman b. Muhammed b, Mahlûf. Cevâhiru’l-hisân fî tefsîri’lKur’ân, 4 cilt, Beyrut, Dâru ihyâi’t-türâs, 1418/1997.

Semerkandî, Ebü’l-Leys, Bahru’l-ulûm, thk, Mahmud Matraci, 3 cilt, Beyrut, Dâru’l-fikr, ts.

Semîn el-Halebî, Ahmed b. Yûsuf, Dürrü’l-masûn fî Ulûmi’l-kitâbi’l-meknûn, 11 cilt, thk, Ahmed Muhammed el-Harrât, Dımaşk, Dâru’l-kalem, ts.

Sıddîk Hasan Han, Ebü’t-Tayyib Muhammed Siddîk Bahâdır Hân b. Hasan b. Alî el Kannevcî, Fetḥu’l-beyân fî maḳāṣıdi’l-Ḳurʾân, 15 cilt, Beyrut, el-Mektebetu’l-Asriyye, 1412/1992.

Suyûtî, Abdurrahmân b. Ebî Bekr Celâlüddîn, Tefsirü Celâleyn, Kahire, Dâru’lhadis, ts.

Şevkânî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ali. Fethu’l-kadîr el-câmi beyne fenneyi’rrivâye ve’d-dirâye, 5 cilt, Dımaşk, Dâru’l-Hayr, 1413/1992.

Şirbînî, Muhammed b. Ahmed, es-Sirâcü’l-münîr, 4 cilt, Beyrut, Dâru’l-kütübi’lilmiyye, ts.

Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi, Hak Dini Kur’an Dili, 10 cilt, İstanbul, Azim Dağıtım, ts.

Zehebî, Mustafa Muhammed Hüseyn, et-Tefsîr ve’l-müfessirûn, 3 cilt, Dâru’lHadîs, Kahire 2005.

Kaynak Göster