BURSALI HÂŞİMÎ DİVANI'NDA BULUNAN TARİH MANZUMELERİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Tarih düşürme, Klasik edebiyatımızda yaygın kullanılan bir edebî sanattır. Harflere ve sayılara manalar yüklemek yazının icadı kadar eskiye dayanmaktadır. Her millet kendi alfabe ve rakamlarına göre formüller oluşturmuştur. Tam olarak nerede ve ne zaman çıktığı belli olmayan bu sistemin edebiyatımızdaki menşei İranlılara dayanmaktadır. XV. yüzyıldan itibaren Klasik edebiyatımızda örneklerini vermeye başlayan tarih düşürme sanatı, Cumhuriyet döneminde de varlığını sürdürmüştür. Divan edebiyatındaki pek çok şair tarih düşürmüştür. Bu şairler içerisinde Kandî, Emrî, Sürûrî ve Antepli Aynî gibi şairler tarih düşürme ustaları olarak bilinirler. XVI. yüzyılın sonları ile XVII. yüzyılın başlarında yaşamış olan Bursalı Hâşimî de bu müverrihlerle beraber ismi zikredilen bir şairdir. Hâşimî’den bahseden edebiyat tarihi kaynakları, genelde onun tarih düşürmedeki ustalığına değinirler. Divan’ında 131 tarih manzumesi bulunan şairin, bu manzumelerin toplamında 700’ün üzerinde tarih düşürmüştür. Bu çalışmada, Bursalı Hâşimî’nin divanında bulunan tarih manzumeleri tür, tarih, ölçü ve konu gibi farklı açılardan tasnif edilmiştir. Bu tasnif çerçevesinde bazı sayısal değerler de kullanılarak tarih manzumelerinin örneklerle beraber değerlendirilmesi yapılmaya çalışılacaktır.

An Examination of The Historical Poems Took Place in Bursalı Hashimi's Diwan

Chronogram is a common literary art used in Divan literature. Ascribe meanings to letters and numbers date back to as early as the invention of writing. Each nation has created formulas according to their alphabet and numbers. The origin of this system in our literature, which is not known exactly where and when it came out, is based on Iranians. The art of chronogram, which started to give its examples in our classical literature dating from the XV. century, continued its existence in Turkey Republic period as well. Many poets in Divan literature made chronogram. Among these poets such as Kandi, Emri, Sururi and Antepli Ayni are known as chronogram masters. Bursalı Hashimi, who lived in the late XVI. century and early XVII. century, is also a poet whose name is mentioned together with these historians. Literary historical sources that mention Hashimi generally refer to his skill in chronogram. The poet, who had 131 date poems in his Diwan, made over 700 chronograms in total of these poems. In this study, the historical poems take place in the Diwan of Bursalı Hashimi were classified in different aspects such as type, date, meter and subject. Within the framework of this classification, by using some numerical determinations will be tried to evaluate the poems of history together with examples.

___

  • Bulan, A. (1993). Hâşimî, Hayatı, Edebî Kişiliği ve Divânı’nın Tenkidli Metni. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Çınarcı, M. N. (2016). Türkçe Şair Tezkirelerinin Kaynakları. Ankara: Grafiker Yayınları.
  • Çınarcı, M. N. (2020). “Tarih Düşürme Ustası Kandî ve Manzum Tarihleri”. International Journal of Social, Political and Economic Research, (7), 1077-1089.
  • Demirel, Ş. (2008). “Antepli Aynî Divan’ındaki Tarih Manzumeleri Üzerine Bir İnceleme”. Turkish Studies, 3 (4), 372-398.
  • Devellioğlu, F. (2007). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, İstanbul: Aydın Kitapevi.
  • Ece, S. (1996). Tahkiye Açısından Hâşimî’nin Mihr ü Vefâ Mesnevisi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Ece, S. (2003). “Bursalı Hâşimî ve Eserleri”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (21), 53-58.
  • Kalyon, F. (1998). Ahmet Cevdet Paşa’nın Belâgat-ı Osmâniyye’si. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Şanlıurfa: Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Karabey, T. (1992). Türk Edebiyatında Tarih Düşürme, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
  • Karabey, T. (2011). “Tarih Düşürme Geleneği”. TDV İslam Ansiklopedisi (XL, 80-82). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  • Karaca, O. S. (1995). Hâşimî Divânı (Hayatı, Sanatı, Eserleri ve Divanı’nın Karşılaştırmalı Metni). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Kuşoğlu, M. O. (2012) Sâdıkî-i Kitâbdâr’ın Mecma’ü’l-Havâs Adlı Eseri. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Aydemir, E. Özer, F. (2019). Faik Reşâd Eslâf, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
  • Kut, G. (2010). Acâ’ibü’l-Mahlukât, Eski Türk Edebiyatı Araştırmalar, İstanbul: Simurg Yayınları.
  • Açıkgöz, N. (2017). Riyâzü’ş-şu’arâ, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
  • Sungurhan, A. (2017). Kınazlızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-Şu’arâ, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
  • Uçak, S. (2015). Hâşimî’nin Mihr ü Vefâ Mesnevisinin Tenkitli Metni ve İncelemesi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Uzun, M. İ. (1994) “Ebced”. TDV İslam Ansiklopedisi (X, 68-70). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  • Yakıt, İ. (2003). Türk-İslâm Kültüründe Ebced Hesabı ve Tarih Düşürme, İstanbul: Ötüken Yayınları.
  • Zavotçu, G. (2017). Rızâ Tezkiresi, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.