KITABELI ERZURUM ÇEŞMELERI

Çeşmeler su mimarisinin en yaygın örnekleri olmalarının ötesinde, her dönemde Türk şehirlerinin en önemli öğeleri arasındadırlar. Osmanlı medeniyeti, mimarlık tarihinde su yapılarına önem veren toplumların başında gelir. Temizlik ve içme suyu ihtiyacını karşılamak amacıyla yapılan çeşmeler, bir Osmanlı şehri olan Erzurum’un mimari dokusunda derin izler bırakmıştır. Erzurum’da otuz yedi tane kitabeli çeşme bulunmaktadır. Kitabeli çeşmelerin tümü Osmanlı dönemine ait olup, genellikle XVIIXIX. yüzyıl yapılarıdır. Erzurum Çeşme kitabelerinde genellikle “Sahib-ül hayrat vel-hasenat” hayır sahibi ibaresi ile başlanılmıştır. Çeşmeyi yaptıranların isimleri yazılarak dua ile anılmışlardır. Kitabeler Osmanlıca ve Arapça yazılmış, bazı kitabelerde Farsça ibareler de kullanılmıştır. Bazı çeşme kitabelerinde tarih “Ebced hesabı” ile yazılmıştır. Kitabeler genellikle mermer üzerine “Sülüs” ve “Talik” hatla yazılmışlardır. Çeşmeler de birer vakıf eseri olarak yapılmışlardır. Erzurum’un ve hatta Anadolu’nun en önemli çeşmelerinden biri Hacı Mehmed Ağa çeşmesidir. Üzerinde Vakfiye özeti bulunan tek çeşme örneğidir. Çeşmeler, kendileri küçük ancak hizmetleri son derece büyük yapılardır. 
Anahtar Kelimeler:

Çeşme, kitabe, Erzurum, Osmanlı

___

  • AYTÖRE, A., “Türklerde Su Mimarisi”, I. Milletlerarası Türk Sanatları Kongresi Tebliğler, Ankara, 1962, s. 45- 49.
  • BAYBURTLUOĞLU, Z.-ÖZKARCI,M., “Erzurum’da Az Bilinen Bir Köşk ve Namazgâhı”, Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Bilimleri Araştırma Dergisi, S.20, Erzurum, 1992, s.257-292
  • C. E. ARSEVEN, “Çeşme” Mad., Sanat Ansiklopedisi, C. I, İstanbul, 1983. DENKTAŞ M., Kayseri Çeşmeleri,Kayseri,1987.
  • EYİCE, S., “İstanbul” Mad., İslam Ansiklopedisi, C. V-II, İstanbul, 1968.
  • KONYALI, İ.H., Abideleri ve Kitabeleri ile Erzurum Tarihi, İstanbul,1960
  • ÖDEKAN, A., “Çeşmeler” Mad. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, C. 2, İstanbul, 1994.
  • ÖDEKAN, A., “Kentiçi Çeşme Tasarımında Tipolojik Çözümleme”, Semavi Eyice’ye Armağan, İstanbul Yazıları, İstanbul, 1992, s. 281-297.
  • ÖNGE, Y., Türk Mimarisinde Selçuklu ve Osmanlı Dönemlerinde Su Yapıları, Ankara, 1997.
  • YURTTAŞ H.- ÖZKAN H., Tarihi Erzurum Çeşmeleri ve Su Yolları,Erzurum,2002.
  • YURTTAŞ, H.- ÖZKAN, H.- KÖŞKLÜ, Z., vd., Yolların, Suların ve Sanatın Buluştuğu Şehir ERZURUM, Erzurum, 2008.
  • YURTTAŞ, H, XVIII.Yüzyıl Vakfiyelerinde Erzurum ve Bir Vakfiye Örneği, Erzurum,2001.