Mâtürîdî Âlimi Ebû İshâk Zâhid es-Saffâr’ın Kelâm Müdâfaası

Ebû İshâk es-Saffâr, Mâtürîdî’nin (ö. 333/944) kelâm anlayışını benimseyen Batı Karahanlılar dönemi âlimlerinden birisidir. Telhîsü’l-edille ve Risâle fi’l-kelâm adlı kitaplarının içeriği, kullandığı yöntem ile Osmanlı ve Arap âlimlerce eserlerine yapılan atıflar, onun önemli bir Mâtürîdî kelâmcısı olduğunu gösterir. Bu çalışmada, onun kelâm müdâfaası konu edilmektedir. Saffâr, Telḫîṣ’e kelâm ilminin adlandırılması, önemi ve dinen meşrûluğu konusunda uzun bir giriş yazarak bu ilmin öğrenilmesi gerektiğini savunmuştur. Sistematik kelâm müdafaası incelendiğinde, Saffâr’ın Hanefi Mâtürîdîler içinde Kelâm ilminin savunulmasına müstakil ve hacimli bir bölüm ayıran ilk mütekellim olduğu anlaşılır. Sistematiğini kendisi belirtmese de onun kelâm müdâfaasının izah, ispat ve reddiye olmak üzere üç temele dayandığı anlaşılır. Saffâr’ın bu ilmi ısrarla müdafaa etmesi, V. (XI.)  ve VI. (XII.) yüzyıllarda Mâverâünnehir’de kelâm karşıtlığının bulunduğunu gösterir. Bu döneminde Ashâbü’l-hadis ve İhvân-ı Safa, kelâma karşı cephe alan kesimlerdir. Bununla birlikte o, asıl olarak Hanefî fıkıhçılarının kelâm karşıtlığını aşmaya çalışmaktadır. Müdâfaasını, karşısındaki güçlü bir muhalafete karşı ortaya koyduğu için savunusu tutarlı ve ilmî derinliğe sahiptir.

Māturīdī Theologian Abū Ishāq al-Zāhid al-Saffār’s Vindication of the Kalām

Abū Ishāq al-Ṣaffār was one of scholars of the Western Qarakhānids’ period who followed the Kalām thought of al-Māturīdī (d. 333/944). His theological works Talkhīs al-adilla and Risāla fī al-kalām, his method in kalām, and frequent reference to his works by Ottoman and Arab scholars indicate that al-Ṣaffār is a respected and authorative Māturīdī theologian. The article focuses on his defense of the kalām. By adding a long introduction to Talkhīs about the naming, importance, and religious legitimacy of the science of kalām, Saffār asserted that the kalām should be learned. When systematical vindication of the science of kalām is examined, it is understood that al-Ṣaffār is the first theologian who reserved a private and voluminous part for defensing the kalām among Ḥanafī-Māturīdīs. Even though he does not state its systematic, it can be understood that vindication of kalām in al-Ṣaffār divides into three parts as of explanation, demonstration and refutation. Al-Ṣaffār’s defending the science of kalām shows that there were opposite thoughts against kalām in the 4th/10th and 5th/11th centuries throughout in Transoxania. In this period Aṣḥāb al-Ḥadīth and Ikhwān al-Ṣafāʾ were the opposite fronts of kalām. In addition, he was trying to go beyond the oppositions of Ḥanafī jurists. His vindication is consistent and has scholarly depth because it is able to be against a strong opposition.SUMMARY: Abū Ishāq Ibrahīm b. Ismāil Zāhid al-Ṣaffār al-Bukhārī is a scholar belonging to the Ḥanafī theological tradition which was improved by the contribution of Ḥanafī theologians who used thinking system of Abū Ḥanīfa (d. 150/767) as base and adopted Abū Manṣūr al-Māturīdī (d. 333/944) and his thoughts in historical process. The contents of his theological works Talkhīs al-adilla li-qawāʿid al-tawḥīd and Risāla fī al-Kalām, the method that he used, and references to his works made by Ottoman and Arab scholars indicate that he is an important Māturīdī theologian. The article focuses on his defense of the science of Kalām.In Talkhīs al-adilla, there are two sections including the subject of naming, and importance and necessity of Kalām discipline. Here, the necessity of learning Kalām and its value are defended in detail.Besides, rumors  “Abū Ḥanīfa turned away from the science of Kalām in his doomsdays” and that “He prohibited to make occupation with Kalām completely” are evaluated.When systematical vindication of the science of Kalām is examined, it is understood that al-Ṣaffār is the first theologian who reserved a private and voluminous part for defensing the Kalām among Ḥanafī Māturīdīs. Even if Abū Manṣūr al-Māturīdī, Abū al-Yusr al-Bazdawī (d. 493/1100) and Abū Muʿīn al-Nasafī (d. 508/1115) defend that the science of Kalām is not wrong for religion; yet, the vindication of Kalām does not take a place under a separate title and in a detailed manner in any of Māturīdī theologians works.The method that al-Ṣaffār used when he is defending the science of Kalām, differs from strategy of Abū Ḥanīfa. While Abū Ḥanīfa has mentioned that there is a need for the science of Kalām under these new circumstances, al-Ṣaffār has defended theologians who were charged with being Ahl al-Bidaʿ, by trying to prove that the prophets especially the Prophet Ibrāhīm, even the Companions of the Prophet Muḥammad (Ṣaḥāba) and the Successors of the Companions (Tābiʿūn) scholars use their minds and make arguments in religious matters. In this respect, he emphasizes that the Qurʾān orders to think and discuss gently, not to be stay in silence: “And dispute with them, using what is best” (16.125-126). Therefore, he states that this discipline which took a mission to explain and defend the creed of Islam (ʿaqīda), cannot be characterized as an innovation (bidʿah) or illicit.His vindication method can be defined as a more developed type of method that Abu’l-Ḥasan al-Ash’arī’s (d. 324/935) used in Risāla fī istiḥsān al-khawḍ fī ʿilm al-kalām. Even though he does not state its systematic, it can be understood that vindication of Kalām in al-Ṣaffār divides into three parts as of explanation, demonstration and refutation:a) Explanation: Explaining the necessity and importance of the science of Kalām by giving information about its definition, names, value and place among other principles.b) Demonstration: Revealing the religious basics of the science of Kalām from the Qurʾān, the Sunna of the Prophet Muḥammad, the Companions of the Prophet, and the Successors of the Companions thus specifying that it is legitimate for religion.c) Refutation: Replying the claims having aim to weaken the value of Kalām principle and its religious legality.Al-Ṣaffār describes ‘the science of Kalām’ as ‘Knowing the Real with the evidences which help to reach the absolute information’. By allocating the concept of 'Ḥaqq', he repeats the definition of Kalām as “it is to know God with certain evidences” in a part of his work, and “it is to know the principles of religion (uṣūl al-dīn) with certain evidences” in another part. He describes Kalām as “Knowing ḥaqq / God / uṣūl al-dīn by depending on evidence”, and tries to prove that it is wrong to consider a science which performs the stated duty, as illicit and abominable and thus turn away from it. Al-Ṣaffār thinks that it is right to call this principle as ‘Kalām’ because of the certain evidences leading to the truth that this science has used. This thought was defended by other theologians as well.For example, according to Saʿd al-Dīn Masʿūd al-Taftazānī (d. 792/1310) it seems like to say “This is the word (kalām), not the other knowings” by the way of the power of evidences used in Kalām.Thus, it is appropriate to give name Kalām for this science which based on certain evidences.Al-Ṣaffār’s explanations revealed in scope of vindication of the Kalām are adopted by some of following scholars. Ḥusām al-Dīn al-Sighnāqī  (d. 714/1314) in his book called al-Tasdīd sharḥ al-Tamhīd fī qawāʿid al-tawḥīd quotes Saffâr’s explanations as the same.Al-Ṣaffār indicates that the method told in the Qurʾān is to reply questions about religion, beliefs and rejection instead of remaining in silence. The duty taken on by Kalām is this vindication activity performed by the prophets whose examples are described in the Qurʾān and which is legal and demanded. His way of thinking and vindication of the Kalām resembles that of Abū Manṣūr al-Māturīdī. Al-Māturīdī says, “Prophets and we were ordered to invite infidels to Islam. When this invitation happens, the respondents will ask for evidence and explanation, and discussion will be inevitable. Therefore, discussing and talking about subjects of Kalām is not objectionable”.Thoughts of al-Māturīdī and al-Ṣaffār regarding the vindication of the Kalām were repeated by Nūr al-Dīn al-Ṣābūnī (d. 580/1184), and Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 606/1210) later. According to al-Ṣābūnī, the evidences put against deniers and especially the discussion made by the Prophet Ibrāhīm to defend his own belief, prove the legality of Kalām discipline. Likewise, according to al-Rāzī, the duty of Kalām is just an activity performed already in the Qurʾān and ordered to the prophets. At this point of view, since the prophets were leading to Kalām, banning this activity is nonsense.According to al-Ṣaffār, the reason for why Abu Hanifa avoids his son Hammād from these discussions is that Abu Hanifa does not like   discussions based on obstinate. Otherwise, it cannot be that Abū Ḥanīfa prohibits to learn Kalām and make discussion about Kalām. According to him, this behavior of Abū Ḥanīfa results from that people discussing with him are ignorant about the subject of Kalām, discussion turns to an obstinate, and coming to an end of discussion seems impossible. This comment of al-Ṣaffār is quoted in Miftāḥ al-saʿāda wa-miṣbāḥ al-siyāda by ʿIṣām al-Dīn Aḥmed b. Muṣṭafā Tashköprüzāde (d. 968/1561) and in Minaḥ al-rawḍ al-azhar fī sharḥ al-Fiqh al-akbar by ʿAlī b. Sulṭān Muḥammad al-Qārī (d. 1014/1606) as same as his words.Al-Ṣaffār’s defending the science of Kalām shows that there were opposite thoughts against Kalām in the 4th/10th and 5th/11th centuries throughout in Transoxania.In this period Aṣḥāb al-Ḥadīth and Ikhwān al-Ṣafāʾ were the opposite fronts of Kalām. In addition, he was trying to go beyond the oppositions of Ḥanafī jurists (fuqahāʾ). Because some of the Ḥanafī jurists thought that Abū Ḥanīfa forsook occupation with the science of Kalām and even he prohibited his son to have interest in this discipline. But some of Ḥanafī theologians such as al-Māturīdī, al-Nasafī and al-Ṣaffār protested this thought which describes Abū Ḥanīfa as a banner for Kalām.His vindication is consistent and has scholarly depth because it is able to be against a strong opposition.His book Talkhīs al-adilla li-qawāʿid al-tawḥīd is a unique source in terms of containing vindication of the Kalām in detail and also influencing the approaches of the next period scholars.

___

Ali el-Kārî, Nûreddîn. Mineḥü’r-ravżi’l-ezher fî şerḥi’l-Fıḳhi’l-ekber. Beyrut: Dârü’l-beşâiri’l-İslâmiyye, 1419/1997.

Apaydın, H. Yunus. "Zâhiriyye." Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 44: 93-100. Ankara: TDV Yayınları.

Bedir, Murteza. "Osmanlı Öncesi Türk Hukuk Tarihi Yazıcılığı." Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3, sy. 4 (2005): 27-84.

Beyâzîzâde Ahmed Efendi. el-Uṣûlü’l-münîfe li’l-İmâm Ebî Ḥanîfe. nşr. İlyas Çelebi. İstanbul: MÜ İFAV Yay., 2000.

Beyâzîzâde Ahmed Efendi. İşârâtü’l-merâm min ʿibârâti’l-İmâm. nşr. Yûsuf Abdürrezzak. Kahire: Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1368/1949.

Çetinkaya, Bayram Ali. İhvân-ı Safâ’nın Dinî ve İdeolojik Söylemi. Ankara: Elis Yay., 2003.

Coşkun, İbrahim. "Kelâm Karşıtı Ehl-i Sünnet’in Usûlü’d-dîn Yorumu ve Bu Yorumun Açmazları." Marife Dergisi 5, sy. 3 (2005): 149–74.

Cürcânî, Seyyid Şerîf. Şerḥu’l-Mevâḳıf. 8 cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1419/1998.

Demir, Abdullah. "Ebû İshâk Zâhid es-Saffâr'ın Kelâm Yöntemi." Doktora tezi, Cumhuriyet Üniversitesi, 2014.

Ebû Hanîfe. el-Fıḳhü’l-ebsaṭ. nşr. M. Zâhid Kevserî-trc. Mustafa Öz, 43-66. İmam-ı Âzam’ın Beş Eseri içinde, İstanbul: MÜ İFAV Yay., 1992.

Ebû Hanîfe. el-ʿÂlim ve’l-müteʿallim. nşr. M. Zâhid Kevserî-trc. Mustafa Öz, 12-42. İmam-ı Âzam’ın Beş Eseri içinde, İstanbul: MÜ İFAV Yay., 1992.

Ebû Hanîfe. Risâletü Ebî Ḥanîfe ilâ ʿOsmân el-Bettî ʿâlimi ehli’l-Baṣra. nşr. M. Zâhid Kevserî-trc. Mustafa Öz, 78-85. İmam-ı Âzam’ın Beş Eseri içinde, İstanbul: M.Ü. İFAV Yay., 1992.

Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. Risâle fî istiḥsâni’l-ḫavż fî ʿilmi’l-kelâm. nşr. Richard J. McCarthy, 87-97. The Theology of al-Ashʿarī içinde, Beyrut: Imprimerie Catholique, 1953.

Fârâbî, Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed. İḥṣâʾü’l-ʿulûm. nşr. Osman M. Emîn. Kahire: Dârü’l-fikri’l-Arabî, 1350/1931 1949.

Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-İḳtiṣâd fi’l-iʿtiḳād. nşr. İbrahim Agâh Çubukçu-Hüseyin Atay. Ankara: AÜ İlahiyat Fakültesi Yay., 1962.

Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-Ḳısṭâsü’l-müstaḳīm. nşr. Victor Chelhot. Beyrut: Dârü’l-Meşrik, 1983.

Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-Münḳıẕ mine’ḍ-ḍalâl ve’l-müfṣıḥ ʿani’l-aḥvâl. nşr. Cemîl Salîbâ-Kāmil Ayyâd. Beyrut: Dâru’l-Endülüs, 1967.

Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-Mustasfa: İslâm Hukukunda Deliller ve Yorum Metodolojisi. trc. Yunus Apaydın. 2 cilt. Kayseri: Rey Yayınları, 1994.

Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn. trc. Ali Arslan. 4 cilt. İstanbul: Merve Yayınları, 1992.

Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Miʿyârü’l-ʿilm. nşr. Süleyman Dünyâ. Kahire: Dârü’l-Maârif, 1961.

Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ʿAyn müretteben ʿalâ ḥurûfi’l-muʿcem. nşr. Abdülhamîd Hendâvî. 4. cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1424/2003.

Herevî, Hâce Abdullah b. Muhammed. Ẕemmü’l-kelâm ve ehlih. nşr. Ebû Câbir Abdullah b. Muhammed el-Ensârî. 5 cilt. Medine: Mektebetü’l-Gurabâi’l-eseriyye, 1419/1998.

Heysemî, Ebü’l-Hasen Nûreddin. Mecmaʿu’z-zevâʾid. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1412.

İbn Abdülber en-Nemerî, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh. Câmiʿu beyâni’l-ʿilm ve faḍlihî ve mâ yenbaġī fî rivâyetihî ve ḥamlihî. nşr.

Ebü’l-Eşbâl ez-Züheyrî. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, t.y.

İbn Ebü’l-İz, Ali b. Alâeddîn. Şerḥu’l-ʿAḳīdeti’ṭ-Ṭaḥāviyye. nşr. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî-Şuayb el-Arnavût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1408/1987.

İbn Haldun. Mukaddime. trc. Süleyman Uludağ. 2 cilt. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1982.

İbn Kuteybe, Abdullah b. Müslim. el-Maʿârif. nşr. Servet Ukkâşe. Kahire: Dârü’l-Maârif, 1388/1969.

İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. 6 cilt. Kahire: Dârü’l-Maârif, ts.

İbn Teymiyye, Takıyyüddin Ahmed. Derʾü teʿârużi’l-ʿaḳl ve’n-naḳl. nşr. Muhammed Reşâd Sâlim. 11 cilt. Riyad: Câmiatü’l-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1411/1991.

İbn Yahyâ. Şerḥü Cümeli uṣûli’d-dîn. Süleymaniye Ktp., Şehit Ali Paşa, nr. 1648/2, vr. 18a-168b.

Îcî, Adudüddîn Abdurrahmân b. Ahmed. el-Mevâḳıf fî ʿilmi’l-kelâm. Beyrut: Âlemü’l-kütüb, ts.

İhvân-ı Safâ. Resāʾilü İḫvāni’ṣ-Ṣafā ve ḫullāni’l-vefāʾ. nşr. Butrus el-Bustânî. 4 cilt. Beyrut: y.y., 1376-1377/1957.

İsfahânî, Râgıb. el-Müfredât fî ġarîbi’l-Ḳurʾân. nşr. Muhammed Seyyid Kelyânî. Kahire Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1381/1961.

Kādî İyâz, İyâz b. Mûsâ b. İyâz. Tertîbü’l-medârik. nşr. Ahmed Bekîr Mahmûd. 3 cilt. Beyrut: Dârü Mektebeti’l-Hayat, 1387/1967.

Kādîhan, Fahreddîn Hasan b. Mansûr el-Özkendî. Fetâvâ Ḳāḍīḫân. nşr. Sâlim Mustafa el-Bedrî. 3 cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1865.

Kefevî, Mahmûd b. Süleyman. Ketâʾibü aʿlâmi’l-aḫyâr min fuḳahâʾi meẕhebi’n-Nuʿmâni’l-muḫtâr. Tahran Kitabhâne-i Meclis-i Şûrâyı Millî Ktp., nr. 1385.

Keşşî, Ebû Şekûr Muhammed b. Abdüsseyyid es-Sâlimî. et-Temhîd fî beyâni't-tevhîd. Süleymaniye Ktp., Şehit Ali Paşa, nr. 1153, vr. 1a-217b.

Kureşî, Abdülkādir b. Muhammed b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-muḍıyye fî ṭabaḳāti’l-Ḥanefiyye. nşr. Abdülfettâh M. el-Hulv. 5 cilt. Kahire: Hicr li’t-tıbâ‘a ve’n-neşr, 1413/1993.

Kuşeyrî, Abdülkerîm. Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyri Risalesi [er-Risâletü’l-Ḳuşeyriyye]. İstanbul: Dergâh Yayıları, 2012.

Makdisî, Hasan b. Ebî Bekir el-Hanefî. Gāyetü’l-merâm fî şerhi Bahri’l-kelâm. nşr. Abdullah Muhammed Abdullah İsmâil - Muhammed Seyyid Ahmed Şehhâte. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-türâs, 1432/2012.

Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Teʾvîlâtü’l-Ḳurʾân. nşr. Ahmet Vanlıoğlu v.dğr. 17 cilt. İstanbul: Mizan Yayınları, 2005-2010.

Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Kitâbü’t-Tevḥîd. nşr. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. Ankara: İSAM Yayınları, 2003.

Mekkî, Muvaffak b. Ahmed. Menâḳıbü Ebî Ḥanîfe. 2 cilt. Beyrut: Dârü’l-kitâbi’l-Arabî, 1401/1981.

Molla Hüsrev. Dürerü’l-ḥükkâm fî şerḥi Ġureri’l-aḥkâm. 2 cilt. Âsitâne: Şirket-i Sahafiye-i Osmâniye, 1317.

Necmeddin en-Nesefî, Ebû Hafs. el-Ḳand fî ẕikri ʿulemâʾi Semerḳand. nşr. Nazar Muhammed el-Fâryâbî. Murabba: Mektebetü’l-Kevser, 1412/1991.

Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed. Baḥrü’l-kelâm. nşr. Veliyyüddîn M. Sâlih el-Farfûr. Dımeşk: Mektebetü’l-Farfûr, 1421/2000.

Özel, Ahmet. "Mâlik b. Enes." Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 27: 506-513. Ankara: TDV Yayınları, 2003.

Özen, Şükrü."V. (X.) Yüzyılda Mâverâünnehir’de Ehl-i Sünnet–Mu‘tezile Mücadelesi ve Bir Ehl-i Sünnet Beyannamesi." İslâm Araştırmaları Dergisi, sy. 9 (2003): 49–85.

Özervalı, M. Sait. "Alâeddin el-Üsmendî’nin Kelâmcılığı ve Bilgi Teorisi: Mâverâünnehir Kelam Düşüncesine Bir Katkı." İslâm Araştırmaları Dergisi, sy. 10 (2003): 39-63.

Özervalı, M. Sait. "el-Has ale’l-bahs." Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 16: 270–71. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.

Pezdevî, Ebü’l-Yüsr Muhammed b. Muhammed. Ehli Sünnet Akâidi [Uṣûlü’d-dîn]. trc. Şerafeddin Gölcük. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 1988.

Pezdevî, Ebü’l-Yüsr Muhammed b. Muhammed. Uṣûlü’d-dîn. nşr. Hans Peter Linss. Kahire: Dâru İhyâi’1-kütübi’l-Arabiyye, 1383/1963.

Râzî, Fahreddin Muhammed b. Ömer. et-Tefsîrü’l-kebîr: Mefâtîḥu’l-ġayb. Beyrut: Dârü’l-fikr, 1401/1981.

Rudolph, Ulrich. Mâturidî ve Semerkant’ta Ehl-i Sünnet Kelamı. trc. Özcan Taşcı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2016.

Sâbûnî, Nûreddin Ahmed b. Mahmûd. el-Kifâye fi’l-hidâye. nşr. Muhammed Aruçi: İSAM Yayınları, 1434/2013.

Saffâr, Ebû İshâk İbrâhim b. İsmâil ez-Zâhid. Telḫîṣü’l-edille li-ḳavâʿidi’t-tevḥîd. nşr. Hişâm İbrâhim Mahmûd. Kahire: Dârü’s-Selâm, 1431/2010.

Saffâr, Ebû İshâk İbrâhim b. İsmâil ez-Zâhid. Telḫîṣü’l-edille li-ḳavâʿidi’t-tevḥîd. nşr. Angelika Brodersen. 2 cilt. Beyrut: el-Ma‘hedü’l-Almânî li-ebhâsi’ş-Şarkiyye, 1432/2011.

Sem‘ânî, Abdülkerîm b. Muhammed. el-Ensâb. nşr. Abdullah Ömer el-Bârûdî. 5 cilt. Beyrut: Dârü’l-cinân, 1408/1988.

Semerkandî, Alâüddîn Muhammed b. Ahmed. Mîzânül-uṣûl fî netâʾici’l-uḳūl. nşr. M. Zekî Abdülber. Kahire: Mektebetü Dâri’t-türâs, 1418/1997.

Semerkandî, Muhammed b. Yûsuf. el-Mülteḳaṭ fi’l-fetâva’l-Ḥanefiyye. nşr. Mahmûd Nassâr-Seyyid Yûsuf Ahmed. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1420/2000.

Şeyh Nizâm v.dğr. el-Fetâva’l-Hindiyye: el-Fetâva’l-ʿÂlemgîriyye. Abdurrahân, Abdüllatîf Hasan. 6 cilt. Beyrut: Darü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1421/2000.

Siğnâkî, Hüsâmeddîn Hüseyin b. Ali. et-Tesdîd şerḥu’t-Temhîd li- ḳāvâʿidi’t-tevḥîd. Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3893, vr. 1a-215a.

Sönmez, Kutlu. Türklerin İslâmlaşma Sürecinde Mürcie ve Tesirleri. Ankara: TDV Yayınları, 2010.

Taşköprizâde Ahmed Efendi. Miftâḥu’s-saʿâde ve miṣbâḥu’s-siyâde fî mevżûʿâti’l-ʿulûm. nşr. Abdülvehhâb Ebü’n-Nûr-Kâmil Kâmil Bekrî. 3 cilt. Kahire: Dârü’l-kütübi’l-hadis, 1968.

Teftâzânî, Sa‘deddîn Mes’ûd b. Ömer. Şerḥu’l-Maḳāṣıd. nşr. Abdurrahman Umeyre. 5 cilt. Beyrut: Âlemü’l-kütüb, 1419/1998.

Teftâzânî, Sa‘deddîn Mes’ûd b. Ömer. Şerḥu’l-ʿAḳāʾidi’n-Nesefiyye. nşr. Ahmed Hicâzî es-Sekkā. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâtü’l-Ezheriyye, 1408/1988.

Türcan, Galip. "Kelâm’ın Meşrûiyeti Sorunu: Ehl-i Sünnet Kelâmı ve Olgusal Gerçeklik Arasındaki İlişki." Marife Dergisi 5, sy. 3 (2005): 175–93.

Üsendî, Alâeddin Muhammed b. Abdilhamîd. Lübâbü’l-kelâm. nşr. M. Sait Özervarlı. İstanbul: İSAM Yay., 2005.

Üstüvâî, Sâid b. Muhammed. Kitâbü’l-İʿtiḳād: ʿAḳīdetün merviyyün ʿanhü el-İmâmi’l-Aʿẓam Ebî Ḥanîfe. nşr. Seyit Bahçıvan. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1426/2005.

Yavuz, Yusuf Şevki. Kur’ân-ı Kerîm’de Tefekkür ve Tartışma Metodu. Bursa: İlim ve Kültür Yayınları, 1983.

Zahîrüddîn Buhârî. "Fetâvâ’z-Zahîriyye." Millet Ktp., nr. 34 Fe 1051, vr. 1a-487b.