Urartu Tanrı İsimleri Üzerine Bir İnceleme

mö 9. yüzyılın ikinci yarısında Van Gölü Havzası'nda ortaya çıkan ve kısa süre içinde çağının önemli devletlerinden biri haline gelen Urartu Krallığı'nın pek çok yönü, son yirmi yıldır büyük ivme kazanan çalışmalara rağmen bilinmezliğini korumaktadır. Bu bilinmezlerin başında, Urartu hanedanını oluşturan kimliğin kökeni ve Urartu coğrafyasına geliş yönleri bulunmaktadır. Urartu tanrı isimleri ve tanrılarla ilişkili olan coğrafya, Urartu hanedanının kökenleri ile ilgili en önemli bilgi kaynağı olma özelliğini halen korumaktadır. Sadece baştanrı ?aldi değil, Urartu tanrılarının birçoğunun isimleri, savaşçı bir seçkinler grubunun dili olan 'Urartuca' ile açıklanabilir durumda değildir. Dahası, başlıca Urartu tanrılarının ilişkili olduklarıcoğrafya dahi krallığın kalbi olarak nitelendirilebilecek Van Gölü Havzası'nın doğu kesimine bağlanamamaktadır. Bu makale, Urartu tanrılarından başta gelenlerinin isimlerini, Urartu ve çağdaşı kültürler bazında inceleyerek 'Urartu' olarak adlandırılan kimliğin yapısını anlamaya çalışmaktadır.

Emerging in the second half of the 9th century BC in Lake Van Basin and becoming one of the important powers of its era, many aspects of the Urartian state still remains obscure, despite the increasing number of the researches for the last twenty years. The ethnic origin of the ruling caste and their homeland is still a matter of debate. The names of the divinities and the geography related to these names provides a valuable research area on the mentioned subject. Neither the name of the chief god Haldi, nor the names of most of the divinities can be explained with the help of the 'Urartian' language, used by the warrior elites. Additionally, the geography connected to the prior divinities cannot be related to the eastern part of the Lake Van Basin, in other words, the Urartian 'heartland'. This paper tries to make an understanding of the identity of the entity called as 'Urartu', by analysing the names of the primary Urartian divinities, in their relation with the contemporary cultures.

Kaynakça

André-Salvini, B. - Salvini, M.

2002 "The Bilingual stele of Rusa I from Movana (West-Azerbaijan, Iran)", SMEA: 44.1, 5-66.

Baştürk, M.B.

2009 "Ayanis Tapınağı'ndaki Simgeler Işığında Urartu Kült Uygulamaları Üzerine", E. Abay - Z. Derin - A.Ü. Erdem - A. Batmaz - F. Dedeoğlu - M. Erdalkıran - M.B. Baştürk - E. Konakçı (eds.), Altan Çilingiroğlu'na Armağan: Yukarı Denizin Kıyısında Urartu Krallığı'na Adanmış Bir Hayat, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul: 133-149.

2012 Doğu Anadolu'da Demir Çağlar İnanç Sistemleri'nin Arkeolojik ve Filolojik Veriler Işığında İncelenmesi, Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Ana Bilim Dalı, Protohistorya ve Önasya Arkeolojisi Programı (Yayınlanmamış Doktora Tezi), İzmir.

2013 "Urartu Devletinin Kurucuları Üzerine: Labturi ?=? Lutibri, 35 Yıl Sonra, Yeniden", O. Tekin - M.H. Sayar - E. Konyar (eds.), Tarhan Armağanı. M. Taner Tarhan'a Sunulan Makaleler - Essays in Honour of M. Taner Tarhan, İstanbul: 69-78.

Batmaz, A.

2013 "A Lion-headed Shield from Ayanis: An Identifier of the Urartian culture?," L. Bombardieri - A. D'Agostino - G. Guarducci - V. Orsi (eds.) Identity and Connectivity: Proceedings of the 16th Symposium on Mediterranean Archaeology (Florence, 1-3 March 2012) (BAR international series, 2581): 243-252. Oxford: Archaeopress.

Belli, O. - Dinçol, A.

1980 "Hazine Piri Kapısı ve Aşağı Zivistan Taş Ocakları", AnAr 7: 167-190.

Benedict, W.C.

1960 "Urartians and Hurrians", JAOS 80: 100-104.

Burney, C.A.

1993 "The God Haldi and Urartian State", M.J. Mellink - E. Porada - T. Özgüç (eds.), Aspects on Art and Iconography: Anatolia and its Neighbors, Studies in Honor of Nimet Özgüç, Ankara: 107-110.

Campbell, D.R.M.

2007 Mood and Modality in Hurrian, A Dissertation Submitted to the Faculty of the Division of the Humanities in Candidacy for the Degree of Doctor of Philosophy, Department of Near Eastern Languages and Civilizations, The University of Chicago, Illinois.

Catford, J.C.

1977 "Mountain of the Tongues: The Languages of the Caucasus", Annual Report of Anthropology 6: 283-314.

CTU

I M. Salvini: Corpus Dei Testi Urartei, Volume I, Le Iscrizioni su Pietra e Roccia I Testi, Documenta Asiana VIII, Roma, 2008.

II M. Salvini: Corpus Dei Testi Urartei, Volume II, Le Iscrizioni su Pietra e Roccia Theseurus, Documenta Asiana VIII, Roma, 2008.

Çilingiroğlu, A.

1984 a "Tanrı Asur'a Bir Mektup", Tarih İncelemeleri Dergisi 2, İzmir: 1 -26 .

1884 b Urartu ve Kuzey Suriye Siyasal ve Kültürel İlişkiler, İzmir.

1994 Urartu Tarihi, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No. 77, Bornova.

1997 Urartu Krallığı Tarihi ve Sanatı, Yaşar Eğitim Kültür Vakfı, İzmir.

1998 "Urartu'da Tapınma ve Tapınma Yerleri", Arsebük, G. - M.J. Mellink, - W. Schirmer (eds.) Karatepe'deki Işık: Halet Çambel'e Sunulan Yazılar, İstanbul: 229-241.

2005 A. Çilingiroğlu: "Ritual Ceremonies in the Temple Area of Ayanis", A. Çilingiroğlu - G. Darbyshire (eds.), Anatolian Iron Ages 5, Proceedings of the Fifth Anatolian Iron Ages Colloquium held at Van, 6-10 August 2001, British Institute at Ankara Monograph 31: 31 -38 .

Diakonoff, I.M. - Kashkai, S.M.

1981 Geographical Names According to Urartian Texts, Wiesbaden.

Diakonoff, I.M. - Starostin, A.R.

1986 Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian Language, Kitzinger, München.

Dietrich, M. - Mayer, W.

2010 Der hurritische Brief des Du?ratta von M?tt?nni an Amen ?otep III: Text, Grammatik, Kopie, AOAT 382, Münster.

Dinçol, A. 1994 "Cultural and Political Contacts Between Assyria and Urartu", Tell Aviv 24: 6 -21 . Hawkins, J.D.

1980 "Irrite", RIA 5: 171 .

Fraydank, G.

1976 "Novye Dannye ob Otnosheniyakh Srednyeassirii?skogo Tsarstva s Severnymi i Severozapadnymi Stranami", Drevnii? Vostok 2: Yerevan, 86-88.

Forrer, E.

1920 Die Provinzeinteilung des assyrischen Reiches, Leibzig. Fournet, A. - Bomhard, A.R.

2010 The Indo-uropean Elements in Hurrian, Charleston.

2011 "A Response to Alexei Kassian's review of The Indo-uropean Elements in Hurrian", JLR 5: 135 -141 .

Grekyan, Y.

2006 "The Will of Menua and the Gods of Urartu", AJNES 1: 150 -195 .

2010 "The Battle of Uau? Revisited", AJNES 5 . 1: 83 -108 . Greppin, J.

2010 "Hurro-Urarrian-North-East- Caucasian-Armenian Linguistic Connections", AJNES 5 . 1, 116 -120 .

Griorgieri, M.

2001 "Hurritisch te-li-(i-)ip-pa / hethitisch nu- ... ma-ak-nu-ut in der hurritisch-hethitischen Bilingue aus Bogazköy." Ed: T. Richter, D. Prechel and J. Klinger: Kulturgeschichten: Altorientalistische Studien für Volkert Haas zum 65. Geburtstag, Saarbrüchen: 125 -138 . HchI F.W. König: Handbuch der chaldischen Inschriften, Archiv für Orientforschung, Beiheft 8, Graz, 1955 -57 .

Hmayakyan, S.G. 1990 Vani t ?agavorut ?yan petakan kron?, Erevan.

Kassian, A.

2010 "Review of: The Indo-European Elements in Hurrian, by Arnaud Fournet & Allan R. Bomhard (2010)", JLR 4: 199 -206 .

2011 "More about the Theoretical Foundations of Lexicostatistics", JLR 5: 142 -145 . Konakçı, E.

2009 "Urartu Krallığı'nın Ekonomik ve Siyasi Yapılanmasında Toplu Nüfus Aktarımları", E.

Abay - Z. Derin - A.Ü. Erdem - A. Batmaz - F. Dedeoğlu - M. Erdalkıran - M.B. Baştürk - E. Konakçı (eds.), Altan Çilingiroğlu'na Armağan: Yukarı Denizin Kıyısında Urartu Krallığı'na Adanmış Bir Hayat, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul: 367 -381 .

LAR

II D.D. Luckenbill: Ancient Records of Assyria and Babylonia, II, Chicago, 1927 .

Leick, G.

1991 A Dictionary of Ancient Near Eastern Mythology, London. Mayer, W.

2002 "Die Stadt Kumme als überregionales religiöses Zentrum", Ed: O.Loretz, K.A Metzler, H. Schaudig: Ex Mesopotamia et Syria Lux. Festschrift für Manfred Dietrich zu seinem 65. Geburtstag (AOAT 281 ), Münster: 329 -358 .

Onurlu, S.

2004 Symbol, Place and Meaning in Hittite Architecture, Mimarlık Tarihi Bölümü, Ortadoğu Teknik Üniversitesi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara.

Pecorella, P.E. - Salvini, M.

1982 P.E. Pecorella, M. Salvini: "Researches in the Region Between the Zagros Mountains and Urmia Lake", Persica 10: 1 -35 .

Petrosyan, A.

2006 "Haldi and Mitra/Mher", AJNES 1: 222 -238.

Piotrovskii, B.B.

1966 "Urartu Dini", DTCFD 23 . 1 - 2: 37 -52 .

Radner, K.

1998 The Prosopography of the Neo-Assyrian Empire, volume 1, part I: A, The Neo-Assyrian Text Corpus Project. 1999 The Prosopography of the Neo-Assyrian Empire, volume 1, part II: B-G, The Neo-Assyrian Text Corpus Project.

2011 "Assyrians and Urartians", S.R. Steadman - G. McMahon (eds.), The Oxford Handbook of Ancient Anatolia, Oxford: 734 -751 .

Reimschneider, M.

1963 "Die urartäische Gottheiten", Orientalia 32 . 2: 148 -169 .

RIMA

1 A.K. Grayson: The Royal Inscriptions of Mesopotamia, Assyrian Periods v. 1: Assyrian Rulers of the Third and Second Millennia BC (to 1115 BC), University of Toronto Press, 1987 .

2 A.K. Grayson: The Royal Inscriptions of Mesopotamia, Assyrian Periods v. 2: Assyrian Rulers of the First Millennium BC (1114 -859 BC), University of Toronto Press, 1991 .

3 A.K. Grayson: The Royal Inscriptions of Mesopotamia, Assyrian Periods v. 3: Assyrian Rulers of the First Millennium BC (858 -745 BC), University of Toronto Press, 1996 .

Röllig, W.

1980 "Kib??na", RIA 5: 585 -586 .

1983 "Kumme", RIA 6: 336 -337 .

SAA

1 S. Parpola: State Arciheves of Assyria: The Correspondence of Sargon II, Part I: Letters from Assyria and the West, 1987 .

5 G.B. Lanfranchi, S. Parpola: State Arciheves of Assyria: The Correspondence of Sargon II, Part II: Letters from the Northern and Northeastern Provinces, 1990.

6 T. Kwasman, S. Parpola:  Legal Transactions of the Royal Court of Nineveh, Part I: TiglathPileser III through Esarhaddon, 1991.

11 F.M. Fales, J.N. Postgate, State Arciheves of Assyria: Imperial Administrative Records, Part II: Provincial and Military Administration, 1995.

14 R. Mattila:  State Arciheves of Assyria: Legal Transactions of the Royal Court of Nineveh, Part II: Assurbanipal Through Sin-?arru-i?kun, 2002 .

16 M. Luukko, G. van Buylaere: State Arciheves of Assyria: The Political Correspondence of Esarhaddon. 2002 .

Salvini, M.

1984 "Srotia della regione in epoca Urartea", Tralo Zagros e l'Urmia, Ricerche Storiche ed Archeologiche nei Azerbaigian Iraniano, Roma: 9 -51 .

1989 "Le Panthéon de L'Urartu et le Fondement De L'état", SEL 6: Paris, 175 -178 .

1994 "The Historical Backround of Meherkapısı", A. Çilingiroğlu - D. French (eds.), Anatolian Iron Ages 3, The Proceedings of the Third Anatolian Iron Ages Colloquium Held at Van, 6-12 August 1990: 205 -210 .

2001 "Die Einwirkung des Reiches Urartu auf die politischen Verhältnisse auf dem Iranischen Plateau", Eichmann, E. - Parzinger, H. (eds.), Migration und Kulturtransfer. Der Wandel vorder- und zentralasiatischer Kulturen im Umbruch vom 2. zum 1. vorchristlichen Jahrtausend, Bonn: 344 -356.

2006 Urartu Tarihi ve Kültürü, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul. Schwemer, D.

2008 "The Storm-Gods of the Ancient Near East: Summary, Synthesis, Recent Studies, Part 2", JANER 8 . 1: 1 -44 .

Taffet, A. - Yakar, J.

1998 "Politics and Religion on Urartu", Bulletin of the Middle Eastern Culture in Japan, Essays on Ancient Anatolia in the Second Millennium bc 10: 133 -149 .

Tarhan, M.T.

1980 "Urartu devleti'nin 'kuruluş' evresi ve kurucu krallardan 'Lutipri = Labturi' hakkında yeni görüşler," AnAr 8: 69 -114 .

UKN Melikişvili, G.A.: Urartskie Klinoobraznye Nadpisi, Izdatel ?stvo AN SSSR, Moskva, 1960 .

van Loon, M.N.

1975 "The Inscription of Ishpuini and Menua at Qalatgah, Iran", JNES 34: 201 -207 . Zadok, R.

1995 "The Ethno-Linguistic Character of the Jezireh and Adjacent Regions in the 9th - 7th Centuries (Assyria Proper vs. Periphery)", M. Liverani (ed.) Neo-Assyrian Geography, Roma: 217 -282 .

Kaynak Göster