Makaleler     Dergiler     Kitaplar    

Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi

Yıl 2014 , Cilt 2 , Sayı 4

Makale özeti ve diğer detaylar.

Makale özeti
Başlık :

Tatar şive dilindeki emir, niyet ve istek kipleri

Yazarlar :
Yazar kurumları :
Kazan Federal Üniversitesi Filoloji ve Sanat Enstitüsü1
Görüntülenme :
274
DOI :
Özet Türkçe :

Belirli bir eylemin gerçekleştirilmesiyle ilgili olan emir, istek, niyetin çeşitli anlamları Türk dillerinde ve onların şivelerinde, özellikle Tatar şive dilinde bir takım gramer biçimleriyle belirtilir. Gramer biçimlerinin çokluğu Türk halklarının psikolojik özellikleri, onların manevi ve duygusal durumu, hem davranışlarıyla, hem de belirli bir eylemin gerçekleştirilmesi veya gerçekletirilmemesiyle ilgili olan öğüt ve tavsiyeleriyle yardıma gelmeye hazır oluşlarından kaynaklanır. Tatar şive dilinde emir kipinin (imperative) onu başka kiplerden ayıran özel morfolojik göstergeleri yoktur. Ama makalenin yazarı şeklen fiil köküyle aynı olan sıfır formuna eklenen bir takım gramer biçimlerini, onların eklerini ve onlarla birlikte kullanılan yardımcı kelimeleri emir kipinin biçimleri olarak tanımaktadır. Bu biçimler emir kipinin duygusal ve iradi anlamını kuvvetlendiren veya aksine azaltan azim, kategoriklik, kandırma, rica, öğütün tamamlayıcı nüanslarını belirtmek için kullanılırlar. Tatar dili ağızlarında bu çeşit eklerin sayısı çok değildir. Makalede bunlardan -ıŋ , -gın, -sın (-nar) ekleri irdelemektedir. İstek kipinin (optativ) kullanılması -ay, -ıy, -magay(ı), -gay ekleri vasıtasıyla gerçekleşen I. tekil ve çoğul şahısla sınırlanır. Bu ekler Göktürk anıtlarında gelecek zaman biçimini meydana getiren -gay ekiyle bağlıdırlar. Bunlardan başka Tatar dili ağızlarında istek anlamının çeşitli nüansları -ası kile, -ası idĭ, -ası qalğan, -ası iken,-ası bul, -gı kĭli (kile), -gı idĭ, -ırga idĭ, -ır (-mas) idĭ biçimleri gibi birçok birleşik biçimler vasıtasıyla belirtilir. Niyet anlamı Tatar dili şivelerinde özel gramer araçları vasıtasıyla belirtilir. Bundan dolayı o ayrı bir kip olarak ayrılabilir. Şive dilinde belirli bir eylemin gerçekleştirilmesiyle ilgili olan niyet, azim anlamlarını belirtmek için -makçı, -mak, -ğaltı gramer biçimleri ve -ırğa ite, -ırga at′a, -ırga kĭli, -ırga tĭle, -mağa ite, -mağa tĭli, -ma kĭli, -mak bul, -mak ite, -ğalı ite, -ğalı otur (utır) gibi birleşik yapılar kullanılır. Makalede kiplerin sistemli-senkron tarifi dil malzemesinin lingo-coğrafik ve bölgesel yorumuyla birlikte yapılmaktadır.

Özet İngilizce :

The multiple forms of command, desire, intention to perform some action in the Turkic languages and dialects, in general, and in the Tatar dialect language, in particular, are represented by different grammatical forms. Such an abundance of grammatical forms predetermined by the psychological characteristics of the Turkic peoples, by their spiritual and emotional conditions, by their willingness to help not only by physical actions, but also by advices, recommendations, exhortations to do or not do a certain action. In the Tatar dialect language imperative mood does not have specific morphological indicators that distinguish it from the other inclinations. However, the author of the article as an imperative verb forms recognizes a number of grammatical particles being connected to the infinitive form, namely affixes and particles. They coincide with the verbal stem. These forms are used to express the complementary shades of persistence, categorical, persuasion, request, exhortation, that enhance or, on the contrary, weaken the emotional and volitional value of imperative. In the subdialects of the Tatar language there is small number of these affixes, namely, forms with -ıŋ , -gın, -sın (-nar). The use of the optative mood is limited to the I person singular and plural forms, which is realized by the affixes, such as -ay, -ıy, -magay(ı), -gay. These forms are related to the affix -gay, using which in the Ancient Turkic Monuments the forms of the future tense were formed. Moreover, in the subdialects of the Tatar language different shades of desire to perform some action are expressed by the numerous analytic forms like -ası kile, -ası idĭ, -ası qalğan, -ası iken,-ası bul, -gı kĭli (kile), -gı idĭ, -ırga idĭ, -ır (-mas) idĭ. The mood of intention in the subdialects of the Tatar language are expressed by the special grammatical forms. This allows us to distinguish them as a separate inclination. To express the meaning of intention or determination to perform some action in the Tatar dialect language -makçı, -mak, -ğaltı grammatical forms, as well as ırğa ite, -ırga at′a, -ırga kĭli, -ırga tĭle, -mağa ite, -mağa tĭli, -ma kĭli, -mak bul, -mak ite, -ğalı ite, -ğalı otur (utır) analytic constructions are used. In this paper, the system-synchronous description of inclinations is accompanied by the linguo- geographical and the areal interpretation of the material.

Tam metin (Türkçe) :
Paylaş :
Benzer Makaleler
Yorum Yap
  • Adınız :
  • Güvenlik Kodu :
  • Yorum :