ESİR OLMAK MI, ESİRDEN DOĞMAK MI ZOR? TÜRK EDEBİYATI’NDA ESİR ANNELERİN EDEBİYATÇI ÇOCUKLARI

Osmanlı İmparatorluğu, on dokuzuncu asırda esaretin ilga edilmesi için çalışır. Esaret teması ise, Tanzimat döneminden itibaren, yazar ve şairlerin çok sık ele aldığı bir konu olmuştur. Dönemin yazarları ve şairleri esaret temasını, daha çok esaretin gayriinsani bir düzen olduğu gerçeği üzerinden ele alırlar. Romanlarda, şiirlerde, piyeslerde ve hikâyelerde cariyelerin, odalıkların, kalfaların ve harem ağalarının dramları ve trajedileri anlatılır. Bazı edebiyatçılar aile fertlerinden dolayı, esareti daha yakından tanırlar. Abdülhak Hâmid Tarhan, Sami Paşazade Sezai ve Hamdullah Suphi Tanrıöver gibi isimler, zengin ve nüfuzlu ailelere mensupturlar. Bu üç ismin ortak noktası, esir annelerin çocukları olmalarıdır. Üç anne de Kafkasya’dan İstanbul’a getirilmiş cariyelerdir. Tarhan, Sami Paşazade Sezai ve Hamdullah Suphi’nin esaret temalı eserleri, annelerinin ve birlikte yaşadıkları esir sınıfından insanların hayatlarından izler taşır. Bu makalede, bahsi geçen üç edebiyatçının eserleri, annelerinin esaretleri bağlamında değerlendirilmeye çalışılmıştır.

IS IT DIFFICULT TO BE A SLAVE OR TO BE BORN OUT OF A SLAVE? LITERARY CHILDREN OF SLAVERY MOTHERS IN TURKISH LITERATURE

The Ottoman Empire tried to abolish slavery in the nineteenth century. The theme of slavery has been a subject that writers and poets have very often dealt with since the Tanzimat Period. The authors and poets of the era handle the theme of slavery as a matter of an inhuman system. In the novels, poems, plays and stories, the drama and tragedy of female slaves, concubines, forewomen and harem aga’s are presented. Some authors know a lot about slavery because of their family members. Some of them, such as Abdülhak Hâmid Tarhan, Sami Paşazade Sezai and Hamdullah Suphi Tanrıöver are members of rich and infl uential families. The common thread among these three names is that they are the children of enslaved mothers. All three mothers are female slaves who were brought from the Caucasus to Istanbul. The slavery themed works of Tarhan, Sami Paşazade Sezai and Hamdullah Suphi have traces of their mothers’ lives and other enslaved people that they lived with. In this article, the works of the aforementioned three authors will be investigated in the context of their mothers’ slavery.

Kaynakça

Ahmet Midhat Efendi (2014), Felatun Bey ile Rakım Efendi (Haz. Ahmet Aydemir), Dergâh Yayınları, İstanbul.

Akıncı, Gündüz (1954), Abdülhak Hâmid Tarhan (Hayatı, Eserleri ve Sanatı) –Doktora Çalışması, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.

Aristoteles, Politika (4. Baskı) (Eski Yunanca’dan Çev. Furkan Akderin) (2018), Say Yayınları, İstanbul.

Baydar, Mustafa (1968), Hamdullah Suphi Tanrıöver ve Anıları, Menteş Kitabevi, İstanbul.

Çağın, Sabahattin (2013), “Tanzimat Dönemi Türk Romanında Kafkasyalı Köleler”, Yeni Türk Edebiyatı, S. 8, Ekim.

Çağın, Şerife (2016), “Halit Ziya Uşaklıgil’in Eserlerinde Esaret”, Yeni Türk Edebiyatı, S. 14, Ekim.

Durgun, Harika (2015), Ahmet Midhat Efendi ve Edebiyat (1. Baskı), Dergâh Yayınları, İstanbul, Mayıs.

Engin, Nihat (2002), “Osmanlılar’da Kölelik”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 26, İstanbul.

Erdem, Y. Hakan (2013), Osmanlı’da Köleliğin Sonu (1800-1909) (2. Basım) (Çev. Bahar Tırnakçı), Kitap Yayınevi, İstanbul.

Fatma Aliye (2012), Nisvan-ı İslâm (Haz. Hülya Argunşah), Kesit Yayınları, İstanbul, Eylül.

Güven, Güler (2009), Sami Paşazade Sezayi ve Eserleri, Dergâh Yayınları, İstanbul.

Hamdullah Subhi, “Annemin Derdi”, Servet-i Fünûn Mecmuası, 14 Kânûn-ı Sâni 1325- 16

Muharrem 1328 Perşembe, 19. Yıl, C:38, Nu: 973, ss. 166-167.

Huyugüzel, Ömer Faruk (2004), Halit Ziya Uşaklıgil (Hayatı, Sanat, Eserlerinde Seçmeler), MEB Yayınları, İstanbul.

Kaya, Mahmut (1995), “Esir”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C:11, İstanbul.

Kılıçkaya, Derya (2011), “Hamdullah Suphi Tanrıöver’in Annemin Derdi Şiirinde Esaret ve Kadın Meselesi”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, S. 713, Mayıs.

Lewis, Bernard (2006), Ortadoğu’da Irk Kavramı ve Kölelik (1. Baskı), Truva Yayınları, İstanbul, Nisan.

Ortaylı, İlber (2008), Türkiye Teşkilatı ve İdare Tarihi (3 Baskı), Cedit Neşriyat, İstanbul, Ankara.

Özel, Ahmet (1995), “Esir”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 11, İstanbul.

Pakalın, Mehmet Zeki (1971), Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü II (İkinci Basılış), Milli Eğitim Basımevi, İstanbul.

Platon, Devlet (Hasan Âli Yücel Klasikler Dizisi) (XXXVIII. Basım) (2019), Çev. Sabahattin Eyüboğlu- M. Ali Cimcöz, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ocak, İstanbul.

Sami Paşazade Sezai (2003), Bütün Eserleri I (Haz. Prof. Dr. Zeynep Kerman), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.

Seraslan, Halim (1995), Hamdullah Subhi Tanrıöver, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara.

Tanpınar, Ahmet Hamdi (1997), 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi, Çağlayan Kitabevi, İstanbul.

Tanrıöver, Hamdullah Subhi (2017), Bütün Şiirleri (Haz. Halim Seraslan), Tablet Kitabevi, Aralık, Konya.

Tarhan, Abdülhak Hâmid (1994), Abdülhak Hâmid’in Hatıraları (Haz. İnci Enginün), Dergâh Yayınları, İstanbul Aralık.

Abdülhak Hâmid (2013), Bütün Şiirleri (Haz. İnci Enginün), Dergâh Yayınları, İstanbul, Aralık, 2013.

Abdülhak Hâmid (2002), Tiyatroları 7 (Macera-yı Aşk, Nesteren, Zeynep, Hakan) (Haz. İnci Enginün), Dergâh Yayınları, İstanbul, Temmuz.

Tevetoğlu, Dr. Fethi (1986), Hamdullah Subhi Tanrıöver, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, Ağustos.

Toledano, Ehud, R. (2000), Osmanlı Köle Ticareti (1840-1890) (Çev. Y. Hakan Erdem), Tarih Yurt Vakfı Yayınları, İstanbul.

Uşaklıgil, Halid Ziya (2008), Kırk Yıl Kırk Yıl Kırk Yıl (Yay. Haz. Nur Özmel Akın), Özgür Yayınları, İstanbul, Ocak.

Halid Ziya (2016), İzmir Hikâyeleri (Düz. Şemsettin Kutlu), İnkılap Yayınları, İstanbul. http://tdk.gov.tr/index.php?option=com_gts&arama=gts&guid=TDK.GTS.576a7205ec 3200.77581180

http://tdk.gov.tr/index.php?option=com_gts&arama=gts&guid=TDK.GTS.576a726db 17d90.87998554 http://earsiv.sehir.edu.tr:8080/xmlui/handle/11498/26922

Kaynak Göster