OSMANLI İMPARATORLUĞU’NUN SON DÖNEMLERİNDE BİTLİS’İN ETNİK VE DEMOGRAFİK YAPISI

Bitlis tarihsel süreçte önemli medeniyetlere ev sahipliği yapmış kadim bir coğrafyadır. Büyük küçük çok sayıda İmparatorluklar, krallıklar, beylikler vb. yönetimlerin hakimiyet sürdüğü bu bölge stratejik bir yapıya da sahip olması açısından önemlidir. Gerek bölgenin coğrafi yapısı gerekse de önemli ticaret yollarının güzergahı üzerinde yer alıyor olması bölgede devamlı etnik, dini, ekonomik ve sosyal bir hareketliliğin yaşanmasına neden olmuştur. Söz konusu tarihi ve kültürel zenginliğin Osmanlı İmparatorluğu döneminde de devam ettiği görülmektedir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde İmparatorluğun bir çok bölgesinde olduğu gibi Bitlis Sancağı’nda da Müslüman ve gayrimüslimlerin bir arada birlik ve beraberlik içinde yaşamıştır. Ancak Bitlis Sancağı’nda, özellikle misyonerlik faaliyetleriyle birlikte bir takım değişim ve dönüşümlerin de yaşanmaya başlandığı gözlenmiştir. Bu kapsamda özellikle ABCFM’nin (American Board of Commissioners for Foreign Missions) bölgedeki Hristiyan toplumlar üzerinde ciddi bir etkisi olduğunu söylemek mümkündür. Bu çalışmada ilk etapta tarihsel açıdan Bitlis yöresinin genel yapısı hakkında bilgi verilecektir. Daha sonra Osmanlı İmparatorluğu döneminde bölgede hangi etnik grupların yaşadığı, buradaki nüfusun temel özellikleri ve bölgenin stratejik önemi hakkında bilgiler verilecektir. Bu kapsamda kaynaklar ışığında bölgenin demografik ve etnik yapısı da incelenecektir. Çalışmada ayrıca burada yaşayan farklı etnik gruplar arasındaki ilişkiler üzerinde de durulacaktır.

ETHNIC AND DEMOGRAPHIC STRUCTURE OF BITLIS IN THE LAST PERIOD OF THE OTTOMAN EMPIRE

Bitlis is an ancient geography that has hosted important civilizations in the historical process. This region, which is dominated by a large number of Empires, kingdoms, principalities and similar administrations, is important for having a strategic structure. Both geographical structure of the region and being located on the important trade routes have caused a continuous ethnic, religious, economic and social mobility in the region. The historical and cultural wealth in question continued during the Ottoman Empire. In the Ottoman Empire, as in many parts of the Empire, it is seen that Muslims and non-Muslims live in unity and togetherness in Bitlis Province. However, it has been observed that some changes and transformations are experienced in Bitlis Province, especially with missionary activities. In this context, it is possible to say that ABCFM (American Board of Commissioners for Foreign Missions) has a serious impact on Christian communities in the region. In this study, the historical structure of Bitlis region also will be given. Then, during the period of Ottoman Empire, it will be informed about which ethnic groups lived in the region, the main characteristics of the population and the strategic importance of the region. In this context, demographic and ethnic structure of the region will be examined in the light of the sources. The study will also focus on the relations between different ethnic groups living in Bitlis Province.

Kaynakça

Akgün, Seçil (1992). “Amerikalı Misyonerlerin Anadolu'ya Bakışları”. Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM), 3(3):1-16.

Arınç, Kenan (1997). “Bitlis’ te Nüfus Hareketleri”. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Prof. Dr. Talip Yücel’e Armağan Sayısı: 1-2.

Arslan Sevin, Necla (2006). Gravürlerde Yaşayan Osmanlı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.

Azap, Eralp Yaşar (2015). Osmanlı Belgelerinde Bitlis. İstanbul: BETAV Yayınları.

Demirtaş, Mehmet (2007). “XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Bitlis Vilayetinde Nüfus”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9(1): 131-149.

Gökdemir, Aziz (Ed.) (2008). Amerika'dan Bitlis'e William Saroyan: Derleme. İstanbul: Aras Yayınları.

Göyünç, Nejat (1986). “Van”. Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), C.13, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.

İnbaşı, Mehmet (2007). “XVIII. Yüzyılda Bitlis Sancağı ve İdarecileri”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 14 (33): 243-261.

Kahraman, Seyit Ali ve Yücel Dağlı (hzl) (2010). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 4.Kitap, 1.Cilt.

Karpat, Kemal H. (2010). Osmanlı Nüfusu 1830-1914. (Çev. Bahar Tırnakçı), İstanbul: Timaş Yayınları.

Köhler, Wilhem (1988). Evliya Çelebi Seyahatnâmesinde Bitlis ve Halkı. (Çev.) Haydar Işık, İstanbul: Alan Yayıncılık.

Kılıç, Orhan (1997). 18. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı Devleti'nin İdarî Taksimatı: Eyalet ve Sancak Tevcihatı. Elazığ: Ceren Matbaacılık.

Kinneir, John Macdonald (1813). A Geographical Memoir of the Persian Empire: Accompanied by a Map. J. Murray. London: John Murray.

Lynch, Harry Finnis Blosse (1901). Armenia: Travels and Studies. London: Longman's Green and Co. Vol. II.

Ortaylı, İlber (2011). Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahalli İdareleri (1840-1880). 2. Baskı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.

Özkan, Selim Hilmi (2014). “Osmanlı Devleti’nden İran’a Ermeni Göçü ve Sonuçları”. Tarihte Türkler ve Ermeniler. Ankara: TTK. 265-280.

Pehlivanlı, Hamit (1997). Rus General Mayewski'nin Doğu Anadolu Raporu. Van ve Bitlis Vilayetleri Askeri İstatistiki. Van: Van Belediyesi Yayınları.

Polat, Ebru (2006). H. 1310 (M. 1892) ve H.1316.1317.1318 (M.1898, 1899, 1900) Tarihli Bitlis Vilayet Salnamelerinin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.

Porterfield, Amanda (1997). Mary Lyon and the Mount Holyoke Missionaries. New York: Oxford University Press.

Sertel, Sertel (2014). “1927 Genel Nüfus Sayımı Sonuçlarına Göre Bitlis'in Nüfus Fonksiyonları”. Electronic Turkish Studies, 9(4): 1015-1034.

Svanidze, Mikheil (2009). “The Amasya Peace Treaty between the Ottoman Empire and Iran (June 1, 1555) and Georgia”. Bulletin of The Georgian National Academy of Sciences. 3(1). 191-197.

Yapıştıran, Cihan (2013). 19. Yüzyıl İkinci Yarısında Bitlis ve Tütün. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.

Kaynak Göster