I. Dünya Savaşı’nın İlk Gizli Anlaşması: İstanbul ve Boğazlar’ın Rus Çarlığı’na Bırakılması (Mart-Nisan 1915)

I. Dünya Savaşı esnasında Osmanlı Devleti’ni paylaşmaya yönelik dört gizli anlaşma imzalanmıştır. İlk anlaşma 1915 yılının Mart-Nisan aylarında imzalanmış olan İstanbul Anlaşması’dır. İkinci anlaşma; İstanbul Anlaşması’ndan birkaç gün sonra İtalya ile imzalanan Londra Anlaşması, üçüncü bir yıl sonra 1916 Mayıs ayında İngiltere ve Fransa arasında imzalanan Sykes-Picot Anlaşması ve dördüncü İtalya’nın Sykes-Picot Anlaşması’na itirazı üzerine bu devlete yeni topraklar bırakmak için 1917 yılı Nisan ayında imzalanmış olan Saint Jean de Maurienne Anlaşması'dır. Dört anlaşma da gizli müzakere ve imza edilmiştir. Çarlık Rusyası ile akdedilen İstanbul Anlaşması doğrudan Türk Boğazları ve İstanbul’un statüsü ile ilgilidir. Zira Türk Boğazlarının tabi olduğu rejim 18. yüzyılın sonunda Karadeniz’in kuzey kıyılarının işgalinden sonra Çarlık Rusyası’nın güvenlik ve çıkarlarını yakından etkilemeye başlamıştır. Rus Çarlığı’nın uzun süredir beklediği fırsat I. Dünya Savaşı’nın başında ortaya çıkmış, İngiltere ve Fransa’nın da onayıyla Çanakkale Deniz Savaşları esnasındaki karşılıklı notalarla akdedilen anlaşmayla İstanbul ile Boğazlar Rusya’ya bırakılmıştır.

Первое секретное соглашение Первой мировой: аннексия Стамбула царской Россией (март-апрель 1915 г.)

В течение Первой мировой войны было подписано четыре секретных соглашения о разделе Османской империи. Первым было Стамбульское соглашение, подписанное между мартом и апрелем 1915г. Второе, Лондонское, было подписано через несколько дней Италией. Соглашение Сайкса-Пико было подписано в мае 1916 года Францией и Соединенным Королевством. Не согласившись с последним, Италия подписала соглашение Сен-Жан-де-Морьен в апреле 1917 года, обещающее ей большую долю Османского государства. Среди данных соглашений, Стамбульское было напрямую связано с дальнейшим будущем Стамбула и проливов. Оккупировав Черное море в конце 18-го века, царская Россия была заинтересована в статусе проливов из соображений безопасности и торговли. Желание России заполучить Стамбул и проливы было консолидировано Британией и Францией после обмена нотами во время Дарданеллской кампании.

Kaynakça

Arşiv Vesikaları ve Resmî Belgeler

Archive Editions (1989). Palestine Boundaries 1833-1947. C. 2. Ed. Patricia Toye. London: Archive Publ.

BOA, YB.21.00008.00010.001-003

Dersaadet Liman Nizamnamesi (1294 [1878]). İstanbul: Matbaa-ı Amire.

Düstur (1289 [1874]). İstanbul: Matbaa-ı Amire.

FO 371/2144. Communique of British Case Against Turkey. no date.

FO 371/2449. Telegram from Sir G. Buchanan to Sir Edward Grey. 13 March 1915.

FO 371/2778. Secret Memorandum by the Political Department. India Office. “The War with Turkey”. 25 May 1916.

Telif Eserler

Akgün, Mansur (1998). “Uluslararası Rejimler”. Uluslararası Politikada Yeni Alanlar Yeni Bakışlar. Der. Faruk Sönmezoğlu. İstanbul: Der Yay. 19-34.

Aksar, Yusuf (2012). Teoride ve Uygulamada Uluslararası Hukuk-I. İstanbul: Seçkin Yay.

Armaoğu, Fahir (1997). 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, 1914-1995. C. I-II. Genişletilmiş 11. Baskı. İstanbul: Alkım Yay.

Arthur, Sir George (2010). Savaş Lordu Kitchener. Çev. Miralay (Albay) Sabit. İstanbul: Kurtuba Yay.

Bederman, David J. (1988). “The 1871 London Declaration, Rebus Sic Stantibus and a Primitivist View of the Law of Nations”. The American Journal of International Law 82 (1): 1-40.

Bilsel, Cemil (1998). Lozan. C. II. İstanbul: Sosyal Yay.

Bobroff, Ronald (2000). “Behind the Balkan Wars: Russian Policy toward Bulgaria and Turkish Straits, 1912-13”. Russian Review 59 (1): 76-95. Bobroff, Ronald (2006). Roads to Glory: Late Imperial Russia and the Turkish Straits. London: I. B. Tauris Publ.

Broadus, John R. (1982). “Soviet Historical Literature on the Last Years of the Ottoman Empire”. Middle Eastern Studies 18 (1): 94-115.

Burrows, H. L. (1923). A Hundred and Sixty Years of British History. London: A. & C. Black Ltd.

Çakmak, Mareşal Fevzi (2005). Birinci Dünya Savaşı’nda Doğu Cephesi. Ankara: Genelkurmay ATASE Yay.

Duggan, Stephen P. (1923). “Turkish Gains out of Western Discords”. Annals of the American Academy of Political and Social Science 108 (Temmuz): 148-152.

Erim, Nihat (1953). Devletlerarası Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri. V. I. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yay.

Florinsky, Michael T. (1929). “A Page of Diplomatic History: Russian Military Leaders and the Problem of Constantinople During the War”. Political Science Quarterly 44 (1): 108-115.

Fromkin, David (2013). Barışa Son Veren Barış, Modern Ortadoğu Nasıl Yaratıldı. Çev. Mehmet Harmancı. İstanbul: Epsilon Yay.

George, Lloyd (1938). War Memoirs of David Lloyd George. C. I-III. London: Odhams Press. Ltd.

Hayit, Baymirza (2004). Türkistan Devletlerinin Milli Mücadeleri Tarihi. 3. Baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.

Hiller, Tim (1998). Sourcebook on Public International Law. C. II. London: Cavendish Publ.

Jelavich, Barbara (1970). “Great Britain and the Russian Acquisition of Batum, 1878- 1886”. The Slavonic and East European Rview 48 (110): 44-66.

Kerner, Robert J. (1929). “Russia, the Straits, and Constantinople, 1914-1915”. The Journal of Modern History 1 (3): 400-415.

Kerner, Robert J. (1930). “Russia and the Straits Question, 1915-1917”. The Slavonic and East European Rview 8 (24): 589-600.

Köse, İsmail (2018). İngiliz Arşiv Belgeleri’nde Arap İsyanı. II. Baskı. İstanbul: Kronik Yay.

Kucherov, Samuel (1949). “The Problem of Constantinople and the Straits”. Russian Review 8 (3): 205-220.

Macfie, A. L. (1983). “The Straits Question in the First World War, 1914-18”. Middle Eastern Studies 19 (1): 43-74.

Mahajan, Sneh (2002). British Foreign Policy 1874-1914, The Role of India. New York: Routledge Publ.

Marder, Arthur J. (1940). “British Naval Policy in 1878”. The Journal of Modern History 12 (3): 367-373.

McMeekin, Sean (2011). Russian Origins of the First World War. USA: Harvard University Press.

Neiberg, Michael (2005). Fighting the Great War. England: Harvard University Press.

Özersay, Kudret (2013). “UDÖ’deki Olumlu Gelişme, Boğazlar’da VTS Sistemi Kurulmasının ve Enerji Nakil Hatlarının Etkisi”. Türk Dış Politikası. Ed. Baskın Oran. C. III. İstanbul: İletişim Yay. 819-823.

Renzi, William A. (1970). “Great Britain, Russia, and the Straits, 1914-1915”. The Journal of Modern History 42 (1): 1-20.

Renzi, William A. (1983). “Who Composed “Sazonov’s Thirteen Points”? A ReExamination of Russia’s War Aims of 1914”. The American Historical Review 88 (2): 347-357.

Smith, C. Jay (1965). “Great Britain and the 1914-1915 Straits Agreement with Russia: The British Promise of November 1911”. The American Historical Review 70 (4): 1015-1034.

Trumpener, Ulrich (1962). “Turkey’s Entry into World War I: An Assesment of Responsibilities”. The Journal of the Modern History 34 (4): 369-380.

Weber, Eugen vd. (1976). “Un Facheux Incident and a Letter about It”. French Historical Studies 9 (4): 716-724.

http://www.alexanderpalace.org/mpmemoirs/6.html [Erişim tarihi: 20.12.2014]

Kaynak Göster