BORCUN KAPSAMINA VE RİSKİN PAYLAŞILMASINA DAİR ANLAŞMALARIN SORUMSUZLUK ANLAŞMALARINDAN AYIRT EDİLMESİ SORUNU

Sorumsuzluk anlaşmalarının geçerliliği emredici düzenlemelerle kısıtlanmıştır. Anılan emredici düzenlemelerin uygulama alanının kapsamı öğretide tartışmalı olup uygulamada da tereddüt uyandırmaktadır. Bu çalışmanın odak noktasını, sorumsuzluk anlaşmalarına ilişkin emredici düzenlemelerin kapsamına girip girmediği tartışmalı olan borcun kapsamına dair anlaşmalar ile riskin paylaşılmasına dair anlaşmalar oluşturmaktadır. Çalışmanın amacı, ilk aşamada bu anlaşmaların sorumsuzluk anlaşmalarından kavramsal olarak ayırt edilmesi, sonrasında da sorumsuzluk anlaşmalarına ilişkin sınırlamaların bu anlaşmalar bakımından uygulanıp uygulanmayacağının tespit edilmesidir. Çalışmada sorumsuzluk anlaşmalarına ilişkin sınırlamaların borcun kapsamına dair anlaşmalara uygulanamayacağı, bu tür anlaşmaların sözleşme serbestîsi uyarınca geçerli kabul edilmesi gerektiği savunulmaktadır. Taraflarca yapılan anlaşmanın iş görme sözleşmelerinde özen borcuna ilişkin olması hâlinde bu çalışmada benimsenen görüşe göre bir ayrım yapılmalıdır. Tarafların işin nasıl görüleceğini somutlaştırdığı anlaşmalar geçerli kabul edilmelidir. Buna karşılık iş görmeyi taahhüt edenin özen borcunu soyut olarak kaldırmayı amaçlayan anlaşmaların ancak sorumsuzluk anlaşması olarak yorumlanması ve bunlara ilişkin sınırlar çerçevesinde geçerli kabul edilmesi mümkündür. Uygulamada özellikle bankacılık sözleşmeleri, inşaat sözleşmeleri ve inançlı yönetim sözleşmelerinde rastlanan riskin paylaşılmasına ilişkin anlaşmaların, sorumsuzluk anlaşmalarına ilişkin emredici düzenlemelere tabi olup olmayacağını değerlendirirken bir ayrım yapılmalıdır. Taraflarca tanımlanan riskin gerçekleşmesi, aynı zamanda riski üstlenmeyen taraf bakımından bir borca aykırılık oluşturuyorsa yapılan anlaşma sorumsuzluk anlaşması niteliğindedir ve buna ilişkin sınırlamalara tabidir. Bunun dışında kalan hâllerde bu tür anlaşmalar geçerli kabul edilmelidir.

The validity of exemption clauses is limited by mandatory provisions. The scope of application of these mandatory provisions is disputed in the doctrine and causes uncertainties in practice. It is disputed whether clauses about the extent of the obligation and clauses about the allocation of risks, which constitute the focus of this paper, are within the scope of application of the mentioned mandatory provisions. The aims of the paper are first to distinguish these latter clauses conceptually from exemption clauses and then to evaluate whether the mandatory provisions about exemption clauses should be applied to them. It will be argued that the statutory limitations to exemption clauses should not be applied to clauses about the extent of the obligation and that the latter type of agreement should be considered valid based on the freedom of contract. If the clause relates to the duty of care in service contracts, a distinction should be made. Agreements that concretize how the service is to be provided are valid. On the other hand, agreements that purport to abolish the duty of care of the service provider in a general and abstract manner should be construed as exemption clauses and considered valid only within the limitations provided for them. A distinction has to be made when determining whether the mandatory provisions about exemption clauses are applicable to clauses about the allocation of risks, which can be found in banking contracts, construction contracts and contracts with fiduciary directors. If the occurrence of the risk constitutes at the same time a breach of a duty of the party that abstains from assuming that risk by agreement, the agreement is an exemption clause and subject to the limitations provided for them. In other cases, such agreements should be considered valid.

Kaynakça

Abegg, A.: Die zwingenden Inhaltsnormen des Schuldvertragsrechts, Zürih/Basel/ Cenevre 2004.

Ackermann, J.: Die Wegbedingung der Haftung für Verschulden nach schweizerischem Recht, Doktora Tezi, St. Gallen 1931.

Akman, G. S.: Sorumsuzluk Anlaşması, İstanbul 1976.

Atamer, Y. M.: Sözleşme Özgürlüğünün Sınırlandırılması Sorunu Çerçevesinde Genel İşlem Şartlarının Denetlenmesi, 2. Bası, İstanbul 2001.

Başalp, N.: Sorumsuzluk Anlaşmaları, İstanbul 2011.

Başpınar, V.: Vekilin Özen Borcundan Doğan Sorumluluğu, 2. Bası, Ankara 2004.

Baysal, B./Yılmaz, E. M.: Fransız Sorumluluk Hukuku Tasarısı (Mart 2017), Baysal, B. (ed.), Sorumluluk Hukuku, İstanbul 2017, s. 521-544.

Bazzani, C.: Vertragliche Schadloshaltung weisungsgebundener Verwaltungsratsmitglieder, Zürih/Basel/Cenevre 2007.

Becker, H.: Berner Kommentar, Kommentar zum Schweizerischen Zivilgesetzbuch, Band VI: Obligationenrecht, 1. Abteilung: Allgemeine Bestimmungen, Art. 1–183 OR, 2. Bası, Bern 1945 (Anılış: Berner Komm.).

Berger, A.: Encyclopedic Dictionary of Roman Law, The American Philosophical Society, Philadelphia 1991.

Bracher, N.: Legitimationsprüfung und Risikotransfer bei E-Mail-Zahlungsaufträgen, SZW 2018, s. 156-163.

Bucher, E.: Schweizerisches Obligationenrecht Allgemeiner Teil, 2. Bası, Zürih 1988.

Buol, M.: Beschränkung der Vertragshaftung durch Vereinbarung, Zürih 1996.

Bühler, T.: Zürcher Kommentar, Das Obligationenrecht, Bd. V/2/d,- Art. 363-379 OR, Der Werkvertrag, 3. Bası, Zürih 1998 (Anılış: Zürcher Komm.).

Emmenegger, S.: Haftungsbeschränkung und Haftungsausschluss im Vertrauenskontext, ZBJV 2005, C. 141, s. 537-548.

Emmenegger, S./Döbeli, T.: Bankgeschäfte nach der Krise: Safer, simpler, fairer?, SZW 2018, s. 639-652.

Eren, F.: Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 21. Bası, Ankara 2017 (Anılış: Genel Hükümler).

Eren, F.: Borçlar Hukuku Özel Hükümler, 4. Bası, Ankara 2017 (Anılış: Özel Hükümler).

Erten, A.: Sorumsuzluk Şartları, Ankara 1977.

Fellmann, W.: Berner Kommentar, Kommentar zum schweizerischen Privatrecht, Band VI: Obligationenrecht, 2. Abteilung: Die einzelnen Vertragsverhältnisse, 4. Teilband: Der einfache Auftrag Art. 394-406 OR, Bern 1992 (Anılış: Berner Komm.).

Furrer, A./Wey, R.: Art. 100, Furrer, Andreas/Schnyder, Anton K. (ed.), Handkommentar zum Schweizer Privatrecht, 3. Bası, Zürih/Basel/Cenevre 2016 (Anılış: CHK).

Gauch, P.: Der Werkvertrag, 5. Bası, Zürih/Basel/Cenevre 2011.

Gauch, P./Schluep, W. R./Schmid, J./Emmenegger, S.: Schweizerisches Obligationenrecht Allgemeiner Teil, 10. Bası, Zürih/Basel/Cenevre 2014.

Gautschi, G.: Berner Kommentar zum schweizerischen Privatrecht, Band VI: Obligationenrecht, 2. Abteilung: Die einzelnen Vertragsverhältnisse, 3. Teilband: Der Werkvertrag, Art. 363-379 OR, Bern 1967 (Anılış: Berner Komm.).

Gehrer Cordey, C./Giger, G.: Art. 319-529 OR, Huguenin, Claire/Müller-Chen, Markus (ed.), CHK-Handkommentar zum Schweizer Privatrecht, 3. Bası, Zürih/Basel/Cenevre 2016 (Anılış: CHK).

Gloor, S.: Das vertragliche Übernahmeverschulden, Zürih 2012.

Gökyayla, E.: Eser Sözleşmesinde Müteahhidin Sadakat ve Özen Borcu, Prof. Dr. Kemal Oğuzman’a Armağan, Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 2002, C.1, s. 785-805.

Grieder, T.: Die unsorgfältige Unsorgfalt – Ein Beitrag zur Abgrenzungsproblematik zwischen Vertragswidrigkeit und Verschulden, AJP 2002, s. 959-967 (Anılış: Die unsorgfältige Unsorgfalt).

Grieder, T.: Vertragswidrigkeit und objektivierte Fahrlässigkeit – Eine Abgrenzungsproblematik in der vertraglichen Haftung, Zürih 2002 (Anılış: Vertragswidrigkeit).

Grundmann, S.: § 276, Münchener Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch, Band 2: Schuldrecht Allgemeiner Teil I (§§ 241-310), 8. Bası, Münih 2019.

Guggenheim, D.: Die Verträge der schweizerischen Bankpraxis, 3. Bası, Zürih 1986.

Guhl, T./Koller, A./Schnyder, A. K./Druey, J. N.: Das Schweizerische Obligationenrecht, 9. Bası, Zürih 2000.

Gümüş, M. A.: Türk-İsviçre Borçlar Hukukunda Vekilin Özen Borcu, İstanbul 2001 (Anılış: Vekilin Özen Borcu).

Gümüş, M. A.: Borçlar Hukuku Özel Hükümler, C. II, 3. Bası, İstanbul 2014 (Anılış: Özel Hükümler).

Hochstrasser, M.: Freizeichnung zugunsten und zulasten Dritter, Zürih 2006.

Huguenin, C.: Obligationenrecht Allgemeiner und Besonderer Teil, 2. Bası, Zürih/ Basel/Cenevre 2014.

İnceoğlu, M. M.: Kira Hukuku, Cilt 1, İstanbul 2014.

Kamm, M.: Freizeichnungsklauseln im deutschen und im schweizerischen Recht – ein Vergleich, Bergisch Gladbach/Köln 1985.

Karaşahin, Y. A.: Genel İşlem Şartlarının Denetlenmesi Açısından Türk Ticaret Kanunu’nun 55. Maddesinin İşlevleri, Türk Ticaret Kanunu’nun 5. Yıl Sempozyumu, 8 – 10 Kasım 2017, Hakem Denetiminden Geçmiş Tebliğler Kitabı, Ankara 2018, s. 173-190 (Anılış: Genel İşlem Şartları).

Karaşahin, Y. A.: Parteiautonomie im Verjährungsrecht – Inhalt und Grenzen, Zürih/ Basel/Cenevre 2017 (Anılış: Parteiautonomie).

Kaser, M./Knütel, R./Lohsse, S.: Römisches Privatrecht, 21. Bası, Münih 2017.

Kocayusufpaşaoğlu, N.: Borçlar Hukuku Genel Bölüm, Birinci Cilt: Borçlar Hukukuna Giriş, Hukukî İşlem, Sözleşme, 4. Bası, İstanbul 2008.

Korkut, Ö.: Anonim Şirketlerde İnançlı Yönetim Kurulu Üyeliği, Ankara 2007.

Koschaker, P./Ayiter, K.: Modern Özel Hukuka Giriş Olarak Roma Özel Hukukunun Ana Hatları, Ankara 1977.

Kramer, E./Schmidlin, B.: Berner Kommentar, Kommentar zum schweizerischen Privatrecht, Band VI: Obligationenrecht, 1. Abteilung: Allgemeine Bestimmungen, 1. Teilband: Allgemeine Einleitung in das schweizerische Obligationenrecht und Kommentar zu Art. 1–18 OR, Bern 1986 (Anılış: Berner Komm., Allgemeine Einleitung in das OR).

Kratz, B.: Berner Kommentar, Kommentar zum schweizerischen Privatrecht, Obligationenrecht, Solidarität, Art. 143-150 OR, Bern 2015 (Anılış: Berner Komm.).

Krauskopf, F.: Zürcher Kommentar, Obligationenrecht, Art. 143-150, Die Solidarität, 3. Bası, Zürih/Basel/Cenevre 2016 (Anılış: Zürcher Komm.).

Kuoni, A.: Haftungsbegrenzung im schweizerischen, deutschen und englischen Recht, Zürih/St. Gallen 2016.

Lando, O./Beale, H. (ed.): Principles of European Contract Law, Parts I and II, Kluwer Law International, Lahey/Londra/Boston 2000.

Lörtscher, T.: Vertragliche Haftungsbeschränkungen im schweizerischen Vertragsrecht, Zürih 1977.

Martens, S.: Art. 8:109: Clause Excluding or Restricting Remedies, Jansen, Nils/ Zimmermann, Reinhard (ed.), Commentaries on European Contract Laws, Oxford 2018.

Malaurie, P./Aynès, L./Stoffel-Munck, S.: Droit des obligations, 9. Bası, Paris 2017.

Mugdan, B.: Die gesammten Materialien zum Bürgerlichen Gesetzbuch für das Deutsche Reich, II. Band: Recht der Schuldverhältnisse, Berlin 1899.

Müller, A.: Regress im Schadensausgleichsrecht unter besonderer Berücksichtigung des Privatversicherers, Doktora Tezi, St. Gallen 2006.

Müller, C.: Berner Kommentar, Kommentar zum schweizerischen Privatrecht, Obligationenrecht, Allgemeine Bestimmungen, Art. 1–18 OR mit allgemeiner Einleitung in das Schweizerische Obligationenrecht, Bern 2018 (Anılış: Berner Komm., Einleitung in das OR).

Neuenschwander, M.: Die Schlechterfüllung im schweizerischen Vertragsrecht, Bern 1971.

Nomer, H. N.: Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 16. Bası, İstanbul 2019.

Oftinger, K./Stark, E. W.: Schweizerisches Haftpflichtrecht, Erster Band: Allgemeiner Teil, 5. Bası, Zürih 1995.

Oğuzman, M. K./Öz, M. T.: Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Cilt 1, 13. Bası, İstanbul 2015 (Anılış: C. 1).

Oğuzman, M. K./Öz, M. T.: Borçlar Hukuku Genel Hükümler, Cilt 2, 12. Bası, İstanbul 2016 (Anılış: C. 2).

Peer, C.: Das Leistungsverzeichnis bei Bauwerkverträgen, Zürih/Basel/Cenevre 2018.

Peter, H.: Texte zum römischen und schweizerischen Obligationenrecht, 2. Bası, Zürih 2000.

Portmann, W./Rudolph, R.: Art. 321a OR, Honsell, Heinrich/Vogt, Nedim Peter/ Wiegand, Wolfgang (ed.), Basler Kommentar, Obligationenrecht I, Art. 1–529 OR, 6. Bası, Basel 2015 (Anılış: Basler Komm.).

Rado, T.: Roma Hukuku Dersleri, Borçlar Hukuku, 11. Basıdan Tıpkı 12. Bası, İstanbul 2016.

Rehbinder, M./Stöckli, J.: Berner Kommentar, Kommentar zum schweizerischen Privatrecht, Band VI: Obligationenrecht, 2. Abteilung: Die einzelnen Vertragsverhältnisse, 2. Teilband: Der Arbeitsvertrag, 1. Abschnitt: Einleitung und Kommentar zu Art. 319-330b OR, Bern 2010 (Anılış: Berner Komm.).

Rehmann, M.: Grenzen vertraglicher Haftungsbeschränkungen, SJZ 2017, C. 113, s. 129-138.

Rusch, A. F.: Schadensabwälzungsklauseln in der Inhaltskontrolle, SZW 2012, s. 439-444.

Sanlı, K. C.: Hukuk ve Ekonomi Perspektifinden Sözleşme Hukuku ve Sözleşme Yaptırımlarının Ekonomik Analizi, 1. Basıdan Tıpkı 2. Bası, İstanbul 2017.

Schmid, J.: Freizeichnungsklauseln, Honsell, Heinrich/Wolfgang, Portmann/Zäch, Roger/Zobl, Dieter (ed.), Aktuelle Aspekte des Schuld- und Sachenrechts, Festschrift für Heinz Rey zum 60. Geburtstag, Zürih 2003, s. 307-318.

Schönle, H./Higi, P.: Zürcher Kommentar zum Schweizerischen Zivilgesetzbuch, Band V/2b: Kauf und Schenkung, Lieferung 2, Art. 192-204 OR, 3. Bası, Zürih 2005 (Anılış: Zürcher Komm.).

Schraner, H.: Unzulässige Überwälzung und Wegbedingung der Schadenersatzpflicht, Zürih 1973.

Schwenzer, I.: Beschränkung und Modifikation der Haftung der vertraglichen Haftung, Koller, Alfred (ed.), Haftung aus Vertrag, Verlag Institut für Versicherungswirtschaft der Universität St. Gallen, St. Gallen 1998, s. 99- 126.

Seliçi, Ö.: İnşaat Sözleşmelerinde Müteahhidin Sorumluluğu, İstanbul 1978.

Tandoğan, H.: Türk Mes’uliyet Hukuku, İstanbul 2010 (1961 yılı birinci basıdan tıpkı bası) (Anılış: Mes’uliyet).

Tandoğan, H.: Özel Borç İlişkileri, Cilt II, İstanbul 2010 (Anılış: Özel Hükümler C. II).

Tekinalp, Ü.: Banka Hukukunun Esasları, 2. Bası, İstanbul 2009.

Tekinay, S. S./Akman, S./Burcuoğlu, H./Altop, A.: Tekinay Borçlar Hukuku Genel Hükümler, 7. Bası, İstanbul 1993.

Vischer, M.: Schadloshaltungsklauseln in Mandatsverträgen fiduziarischer Verwaltungsräte, AJP 2003, s. 491-498.

Von Tuhr, A./Escher, A.: Allgemeiner Teil des Schweizerischen Obligationenrechts, Band II, 3. Bası, Zürih 1984.

Weber, R. H.: Berner Kommentar, Kommentar zum schweizerischen Privatrecht, Band VI: Obligationenrecht, 1. Abteilung: Allgemeine Bestimmungen, 5. Teilband: Die Folgen der Nichterfüllung, Art. 97-109 OR, Bern 2000 (Anılış: Berner Komm.).

Weber, R. H.: Art. 398, Honsell, Heinrich/Vogt, Nedim Peter/Wiegand, Wolfgang (ed.), Basler Kommentar, Obligationenrecht I, Art. 1–529 OR, 6. Bası, Basel 2015 (Anılış: Basler Komm.).

Wiegand, W.: Der Arztvertrag, insbesondere Haftung des Arzte, Arzt und Recht – Berner Tage für die juristische Praxis 1984, s. 81-123 (Anılış: Arztvertrag).

Wiegand, W.: Art. 100, Honsell, Heinrich/Vogt, Nedim Peter/Wiegand, Wolfgang (ed.), Basler Kommentar, Obligationenrecht I, Art. 1–529 OR, 6. Bası, Basel 2015 (Anılış: Basler Komm.).

Yavuz, C./Acar, F./Özen, B.: Borçlar Hukuku Dersleri (Özel Hükümler), 13. Bası, İstanbul 2014.

Zellweger-Gutknecht, C./Bucher, E.: Vorbemerkungen zu Art. 1 – 40f OR, Honsell, Heinrich/Vogt, Hans-Ueli/Wiegand, Wolfgang (ed.), Basler Kommentar, Obligationenrecht I, Art. 1 – 529 OR, 6. Bası, Basel 2015.

Zimmermann, R.: The Law of Obligations, Roman Foundations of the Civilian Tradition, New York 1996.

Zindel, G. G./Pulver, U./Schott, B. G.: Art. 364, Honsell, Heinrich/Vogt, Nedim Peter/Wiegand, Wolfgang (ed.), Basler Kommentar, Obligationenrecht I, Art. 1–529 OR, 6. Bası, Basel 2015 (Anılış: Basler Komm.).

Zirlick, B.: Freizeichnung von der Deliktshaftung, Bern 2003.

Kaynak Göster