SINIRLI İKTİDARDAN UZATMALI BAŞKANLIĞA: DEVLET BAŞKANLIĞI DÖNEM SINIRLAMALARI HAKKINDA KARŞILAŞTIRMALI BİR İNCELEME

Devlet başkanlığı görevi için dönem sınırlaması öngörülmesi çağdaş demokrasilerde genel kabul gören bir yaklaşımdır. Bu yolla iktidarın kişiselleşmesinin engellenmesi, erkler ayrılığının güvence altına alınması, adil bir siyasi mücadele alanı oluşturulması ve dinamik bir yönetimin sağlanması hedeflenmektedir. Bununla birlikte, bilhassa 2000'li yıllardan itibaren, dünyanın birçok ülkesinde iktidardaki devlet başkanlarının bu sınırlamaları esnetmek hatta tamamen kaldırmak için yeni anayasa yapımı veya anayasa değişikliği gibi yöntemlere başvurdukları görülmektedir. Kimi zaman anayasa mahkemelerinin de destek verdiği bu girişimler görüntüde demokratik ancak özde otoriter karakterde rejimlere kapı aralamaktadır. Öte yandan, anayasal düzeni bu tür müdahalelere karşı korumak için öngörülmüş veya kurgulanmış mekanizmalar çoğu kez etkisiz kalmaktadır. Bu çalışma, devlet başkanlarının tabi olduğu dönem sınırlamalarının kaldırılması eğilimini "suistimalci anayasacılık" kavramı çerçevesin de karşılaştırmalı bir şekilde ele almayı amaçlamaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde dünyadan örnekler sunulacak, ikinci bölümünde anayasal ve demokratik düzeni korumak için seferber edilebilecek mekanizmalar irdelenecektir. Türkiye'ye özgülenen son bölümde ise konuya ilişkin tarihsel gelişmelerin yanında mevcut Cumhurbaşkanı'nın seçilme sayısına ilişkin görüşlere yer verilecek ve Türkiye örneği "suistimalci anayasacılık" bakımından değerlendirilecektir. Çalışmamız bu konunun Türkiye’de ilk kez gündeme gelmediğini göstermiştir. Anayasa tarihine bakıldığında bu konunun en az dört defa tartışıldığı görülmektedir: (1) 1961 Anayasası hazırlık süreci, (2) 1982 Anayasası hazırlık süreci, (3) Süleyman Demirel’in yeniden seçilmesi için yapılan başarısız anayasa değişikliği girişimi ve (4) Abdullah Gül’ün görev süresine ve yeniden seçilme olasılığına dair anayasa mah kemesi kararı. Recep Tayyip Erdoğan’ın durumuyla ilgili tartışma beşin ci ama en önemli tartışmadır. Bize göre Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın (son döne minde erken seçim yapılması olasılığı hariç olmak üzere) yeniden Cumhurbaşkanı adayı olması mümkün değildir. Bu sonuç, lafzi, tarihsel, amaçsal ve sistematik yorumun gereğidir. Gelgelelim böyle bir girişim karşısında kullanılabilecek hukuksal araçlar son derece etkisizdir. (1) Bu konuda bir anayasa değişikliği yapılması durumunda bunun bir suistimalci anayasacılık örneği olacağını düşünüyoruz. Türkiye’de Anayasa Mahkemesinin eski içtihatları bu olasılığa karşı bazı savunma araçları içerse de Mahkemenin (yeni üye yapısı itibarıyla) bunlara başvuracağı kuşkuludur. Zaten bu durum da suistimalci anayasacılık örnekleriyle koşutluk göstermektedir. (2) Yeniden adaylığın bir anayasa değişikliği yapılmadan fiilen gerçekleşmesi durumunda olası tek anayasal çare bireysel başvurudur. Fakat bu yol, “konu yönünden yetki” sorunu nedeniyle tartışmalıdır. Dolayısıyla bu bağlamda Anayasa’nın hukuki “bekçisi” yoktur, meğerki Anayasa Mahkemesi dinamik bir yorum geliştirsin.

Kaynakça

Kitap ve makaleler

Abdulhakimoğulları E, Metin Baykan, 'Anayasa Değişikliklerinin Yargısal Denetimi' (2012) (3) Ankara Barosu Dergisi 17-40.

Akbulut O, 'Cumhurbaşkanının Seçimine Dair Anayasa Değişikliklerinin Siyasal Sisteme Etkiler' Prof. Dr. Mehmet Akad’a Armağan (Der Yay. 2012) 17-43.

Akın R, TBMM Devleti (1920-1923) Birinci Meclis Döneminde Devlet Erkleri ve İdare (İletişim 2014).

Amar AR, America's Constitution: A Biography (Random House 2006).

Anayurt Ö, 'Referandumlar Üzerinde Anayasallık Denetimi Sorunu' Prof. Dr. Ergun Özbudun’a Armağan C. 2 (Yetkin 2008) 21-58.

Atatürk MK, Türkiye Cumhuriyeti İlk Anayasa Taslağı (Kentbank Yay. 1998).

Bernal C, 'Unconstitutional constitutional amendments in the case study of Colombia: An analysis of the justification and meaning of the constitutional replacement doctrine' (2013) 11 (2) International Journal of Constitutional Law 339-357.

Bilir F, '11. Cumhurbaşkanının Görev Süresi' (21/12/2011) Ankara Strateji.

Bourgi A, 'L’évolution du constitutionnalisme en Afrique: du for malisme à l’effectivité' (2002) 4 (52), Revue française de droit constitutionnel 721-748.

Bundeszentrale für politische Bildung, Nationalsozialismus und Zweiter Weltkrieg, Bundezentrale für politische Bildung, (BpB 2020).

Camby J-P, 'La stabilité constitutionnelle comme contrainte: le cas de la limitation du renouvellement des mandats des chefs d’État' (10 juillet 2019) (146h9) Les Petites Affiches 10.

Can O, 'Anayasa Yargısında Yokluk' Prof. Dr. Ergun Özbudun’a Armağan C. 2 (Yetkin 2008) 175-213.

Cateran C, Bourgi A, Le printemps de l’Afrique, (L’Harmattan,1991).

Dixon R, Landau D, 'Tiered Constitutional Design' (2018) 86 (2) George Washington Law Review 438-512.

Doğanoğlu AE, 'Cumhurbaşkanının Görev Süresinin Belirlenmesi Sorunu' (2011) (3) Ankara Barosu Dergisi 196-210.

Duymaz E, ‘Hak ve Özgürlüklerin Kısıtlanmasında Yetkinin Kötüye Kullanılması ve Yetki Saptırması’ Itır Aladağ Görentaş (ed), Avrupa İnsan Hakları Sistemi ve Türkiye Seçilmiş Haklar Bakımından Bir Değerlendirme (Nobel Bilimsel Eserler Ekim 2020) 7-49.

Duymaz E, 'Avrupa Konseyi Anayasal Birikimi Işığında 2017 Anayasa Değişikliği' (2017) 6 (12) Anayasa Hukuku Dergisi 683-697.

Ekinci A, Kaplan Arık A, 'Devlet Başkanının Anayasal Dönem Sınırını Uzatan ya da Ortadan Kaldıran Anayasa Değişikliklerinin Anayasa Değiştirme İktidarının Kötüye Kullanılması Bağlamında Değerlendirilmesi' (2020) 5 (1) Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi 71-122.

Erdem AK, 'Anayasa hukukçularına göre Erdoğan’ın bir kez daha cumhurbaşkanlığına aday olmasının tek yolu meclisin erken seçime gitmesi' (15/09/2020) Independent Türkçe.

Erdil K, Keskinsoy Ö, 'Cumhurbaşkanının Görev Süresi' (2010) (1) Ankara Barosu Dergisi 253-258

Erdoğan M, 'Cumhurbaşkanının Görev Süresi 7 Yıldır', (13/02/2010) Star.

Eren A, 'Mevcut Cumhurbaşkanı Kaç Defa Seçilebilir?' (23/07/2018) Kânûn-i Esâsî.

Fall IM, 'Quelques réserves sur l’élection du président de la République au suffrage universel. Les tabous de la désignation démocratique des gouvernants' (2012) 2 (242) Afrique contemporaine 99-113.

Fraenkel E, İkili Devlet: Diktatörlük Teorisine Bir Katkı, Tanıl Bora (çev.), (İletişim Yay. 2020).

Garlicki L, Garlicka ZA, 'Review of Constitutionality of Constitutional Amendments (An Imperfect Response to Imperfections?)' (2012) 1 (1) Anayasa Hukuku Dergisi185-224.

Gözler K, '16 Nisan’da Oylayacağımız Anayasa Değişikliği Bir ‘Suistimalci Anayasa Değişikliği’ Midir?'

Gözler K, 'Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün Görev Süresi Ne Kadardır ve Bu Görev Süresi Kanunla Belirlenebilir mi?' (2012) (66) Terazi Aylık Hukuk Dergisi 36-50.

Gözler K, 'Halkoylamasına Sunulan Anayasa Değişikliği Kanunlarında Halkoylamasından Önce Değişiklik Yapılabilir mi?' Prof. Dr. Yılmaz Aliefendioğlu’na Armağan (Yetkin 2009) 557-571.

Gözler K, 'Halkoylamasına Sunulmak Üzere Resmî Gazetede Yayımlanan Bir Anayasa Değişikliği Kanununa Karşı Anayasa Mahkemesinde İptal Davası Açılabilir mi?'

Gözler K, 'Yorum İlkeleri' Ozan Ergül (Haz.), Anayasa Hukukunda Yorum ve Norm Somutlaşması (TBB Yay. 2012) 15-119.

Gözler K, Judicial Review of Constitutional Amendments: A Comparative Study (Ekin Press 2008).

Gözler K, Türk Anayasa Hukuku (22. baskı Ekin 2018).

Gözler K, ‘Hukuk Açısından Monarşi ve Cumhuriyet Kavramlarının Tanımı Sorunu’ (1999) 54 (1) Anakara Üniversitesi SBF Dergisi, 51-62.

Gözübüyük AŞ ve Sezgin Z, 1924 Anayasası Hakkındaki Meclis Görüşmeleri (AÜSBF İİE Yay. 1957).

Hourquebie F, Mastor W, 'Les cours constitutionnelles et suprêmes étrangères et les élections présidentielles' (2012) (34) Nouveaux Cahiers du Conseil constitutionnel 143.

Kaboğlu İÖ, ‘Başlıca Siyasal Rejimler Hangileridir?’ Türkiye'nin Anayasa Gündemi, (İletişim 2018).

Kaboğlu İÖ, Anayasa Hukuku Dersleri (Legal 2020).

Kayıran V, Reis Paşalar: Birinci Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Türkiye’de Meclis Başkanlığı Kurumu (Berikan Yay. 2011).

Koçak M, 'Cumhurbaşkanının Görev Süresi' (03/09/2010) Radikal.

Küçük A, 'Recep Tayyip Erdoğan 2023 Seçimlerinde Cumhurbaşkanlığına Aday Olabilir Mi?' (23/09/2020) Turktime.

Landau D, 'Presidential Term Limits in Latin America: A Critical Analysis of the Migration of the Unconstitutional Constitutional Amendment Doctrine' (2018) 12 (2) Law & Ethics of Human Rights 225-249.

Landau D, Dixon D, 'Abusive Judicial Review: Courts Against Democracy' (2020) 53 University of California, Davis Davis Law Review 2020, 1313-1387.

Landau D, Dixon R, Roznai Y, 'From an unconstitutional constitutional amendment to an unconstitutional constitution? Lessons from Honduras' (2019) 8 (1) Global Constitutionalism 40-70.

Landau D, Roznai Y and Dixon R, 'Term Limits and the Unconstitutional Constitutional Amendment Doctrine: Lessons from Latin America' (2019) 1-20.

Landau D, Susitimalci Anayasacılık (çev. İzzet Eroğlu) (Astana yayınları 2019).

Loada A, 'La limitation du nombre de mandats présidentiels en Afrique francophone' (2003) (3) Afrilex 139-174.

Montesquieu, De l’esprit des lois, (Œuvres complètes, Édition Édouard Laboulaye Garnier Frères, 1875)

Oder BE, 'Türkiye’de Başkanlık ve Yarı Başkanlık Rejimi Tartışmaları: 1991-2005 Yılları Arasında Basma Yansıyan Öneri ve Tepkilerden Kesitler' Teoman Ergül (haz.), Başkanlık Sistemi (TBB Yay. 2005).

Oder BE, Anayasa Yargısında Yorum Yöntemleri (Beta 2015).

Özbudun E, Anayasalcılık ve Demokrasi (2. baskı Bilgi Üniversitesi yay. 2017).

Özer A, Batı Demokrasilerinde ve Türkiye’de Hükûmetin Kuruluş Yöntemleri (Ankara İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Yay. 1981).

Özlüer MF, Özkaya Özlüer I, Şirin T ve Odabaşı NS (ed.), Bolivya Anayasası: Hukuk, Demokrasi, Özerklik (Phoenix Yay. 2013).

Özsoy Boyunsuz Ş, 'Anayasamıza Göre Cumhurbaşkanının Dönem Sınırı' (2018) (14) Hukuk Defterleri.

Öztürk K, Türk Parlamento Tarihi: TBMM II: Dönem 1921-1927 C. 1 (TBMM Vakfı 1993).

Roznai Y, Unconstitutional Constitutional Amendments: A Study of the Nature and Limits of Constitutional Amendment Powers (The London School of Economics and Political Science 2014).

Sağlam F, 'Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün Görev Süresi' (05/01/2012) Cumhuriyet.

Salewski M, Geschichte Europas: Staaten und Nationen von der Antike bis zur Gegenwart, (C.H. Beck 2004).

Sartori G, 'Constitutionalism: a preliminary discussion' (1962) 56(4), American Political Science Review, 853-864.

Sevinç M ve Demirkent D, Kuruluşun İhmal Edilmiş İstinası: 1921 Anayasası ve Tutanakları (İletişim 2017).

Sevinç M, 'Cumhurbaşkanı‘na Açık Mektup' (19/06/2011) Radikal İki.

Sevinç M, 'Hayret Verici Bir ‘Anayasa’ Yorumu' (11/06/2018) Diken.

Şirin T, 'Anayasa Şikâyeti Usulünde Serbest Seçim Hakkı Bağlamında Karşılaşılan Sorunlar' Seçim, Demokrasi ve Seçim Sistemleri Sempozyumu, Havva Karagöz, Emine Karacaoğlu ve Atagün Mert Kejanlıoğlu (ed.) (On İki Levha, 2018).

Şirin T, '2017 Anayasa Değişikliği’nin Yargı Bağımsızlığı Yönünden Değerlendirilmesi' (2017) 6 (11) Anayasa Hukuku Dergisi 85-116.

Şirin T, 'Referandum ve Serbest Seçim Hakkı: Yüksek Seçim Kurulu'nun 16 Nisan 2017 Tarih ve 560 sayılı Kararı Hakkında Bir Değerlendirme' (2017) 6 (11) Anayasa Hukuku Dergisi 191-226.

Şirin T, Karşılaştırmalı Anayasa Hukukunda Kanun Kavramı (On İki Levha 2019).

Tanilli S, Anayasalar ve Siyasal Belgeler (Sulhi Garan Matbaası 1976).

Tchoupie A, 'La suppression de la limitation du nombre de mandats présidentiels au Cameroun: analyse de la bifurcation de la trajectoire d’une politique institutionnelle' (2009) 12 (1-2) Revue africaine des relations internationales 5-37.

Teziç E, Anayasa Hukuku (24. baskı Beta, 2020).

Tull DM, Simons C, 'The Institutionalisation of Power Revisited: Presidential Term Limits in Africa' (2017) 52 (2) Africa Spectrum 79-102.

Tunçdemir C, 'ABD’de bir hükümet neden en fazla 8 yıl görevde kalabiliyor?'

Turhan M, 'Halk Egemenliği ve Anayasa Değişikliklerinin Yargısal Denetimi' (2010) 15 (57) Liberal Düşünce 33-59.

Venice Commission, CDL-AD(2018)010, Study No. 908/2017, 20.03.2018

Versteeg M, Horley T, Meng A, Guim M and Guirguis M, 'The Law and Politics of Presidential Term Limit Evasion' (2019) 4 Virginia Public Law and Legal Theory Research Paper 1-49.

Tutanaklar

TBMM Zabıt Ceridesi, D. 2, C. 7, 09/03/1924.

Temsilciler Meclisi Tutanak Dergisi, 30/03/1961.

Danışma Meclisi Tutanak Dergisi, 04/08/1982.

Danışma Meclisi Tutanak Dergisi, 02/09/1982.

Millî Güvenlik Konseyi Tutanak Dergisi, 18/10/1982.

Kararlar

İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi

Baka/Macaristan [BD], 20261/12, 23/06/2016.

Boskoski/Makedonya Eski Yugoslav Cumhuriyeti, 11676/04, 02/09/2004 (kabul edilebilirlik kararı).

Cumhuriyet Halk Partisi/Türkiye, 48818/17, 21/11/2017 (kabul edilebilirlik kararı).

Priorello/İtalya, 11068/84, 01.05.1985 (kabul edilebilirlik kararı).

Selahattin Demirtaş/Türkiye (No. 2) [BD], 14305/17, 22.12.2020.

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi

25 no.lu Genel Yorum, CCPR/C/104/D/1853-1854/2008, 19/06/2012.

Gillot ve diğerleri/Fransa, CCPR/C/75/D/932/2000, 21/07/2002.

Anayasa Mahkemesi

E.1987/9, K.1987/15, T.18/6/1987.

E.2007/45, K.2007/54, T.01/05/2007.

E.2007/72, K.2007/68, T.5/7/2007.

E.2007/99, K. 2007/86, T.27/11/2007.

E.2008/16, K.2008/116, T.5/6/2008.

E.2008/1, K.2008/2, T.30/07/2008.

E.2010/49, K.2010/87, T.7/7/2010.

E.2012/30, K.2012/96, T.15/06/2012.

Atila Sertel [GK], B. No: 2015/6723, 14/7/2015.

Kaynak Göster