PRENS SABAHADDİN’DEN TÂHİR’ÜL-MEVLEVÎ’YE “TEŞEBBÜS-İ ŞAHSΔ

Teşebbüs-i Şahsî ve adem-i merkeziyet, son dönem Osmanlı muhalif aydınlarından Prens Sabahaddin’in Fransız sosyolog Le Play’den hareketle biçimlendirdiği düşüncelerdir. II. Meşrutiyet’in ilanı ile birlikte bir grup entelektüel arasında karşılık bulan bu düşünce, devrin ilk yıllarında ardı ardına çıkarılan gazete ve mecmualar ile görünür hâle getirilmiştir. Şahsî girişimlerin popüler bir hâl aldığı bu dönemde Türk edebiyatına telif ve tercüme eserlerle katkı sağlamış bir sanatçı olan Tâhir’ül Mevlevî, arkadaşlarıyla birlikte başarısızlıkla sonuçlanan bir gazete çıkarmıştır. Bu hadiseyi Teşebbüs-i Şahsî adıyla yayımladığı otobiyografik bir romanda anlatmıştır. Roman, Osmanlı düşünce tarihinde önemli bir yer edinen, sonradan Cumhuriyet yıllarında da itibar gören Prens Sabahaddin’in fikirlerini edebiyat merkezinde tahlil eden ve bu düşüncelerin ehil olmayan insanlar elinde ne türden sonuçlar doğuracağını gösteren bir metindir. Bu çalışmada, edebiyatın aktüel ve siyasî meseleler karşısındaki tavrı, Prens Sabahaddin’in pozitivist dünyası ile Mevlevî bir sanatçının çatışması ele alınmaktadır. Makalede, Tâhir’ül Mevlevî’nin, serbest girişimcilik adı altında tasnif edilen teşebbüs-i şahsî hareketliliğine kendi hayat tecrübesini kurgusal bir metne aktararak ve dönemin toplum ve siyasî yapısını tahlil ederek karşı çıkması üzerinde durulmaktadır.

TÂHİR’ÜL-MEVLEVÎ “TEŞEBBÜS-İ ŞAHSΔ OF PRINCE SABAHADDIN

One of the late Ottoman dissident intellectuals, Prince Sabahaddin’s ideas of private enterprise and decentralization, were shaped by the French sociologist Le Play. With the proclamation of the Second Constitutional Monarchy, this idea, which was found among a group of intellectuals, was brought into account with the newspapers and magazines published one after the other in the first years of the era. At a time when personal initiatives became popular,Tâhir’ül Mevlevî, an artist who contributed to Turkish literature with original works and translations, published a failed newspaper with his friends. He described this adventure in an autobiographical novel which he published under the name of Teşebbüs-i Şahsî. The novel interprets the ideas of Prince Sabahaddin, who has gained an important place in the history of Ottoman thought and is well known in the Republican years, in the literature axis. It shows what kind of results these thoughts will have in the hands of unqualified people. In this study, the attitude of literature towards current and political issues is discussed. The conflict between Prince Sabahaddin and a Mevlevi artist is described. Analyzing the social and political structure of the period, this article focuses on Tahir’ül Mevlevi opposition to free enterprise by transferring his own life experience to a fictional text.

Kaynakça

Akkaya Kia, Rukiye, “Saraylı Bir Muhalifin Siyasi Mücadelesi: Teşebbüs-i Şahsi ve Adem-i Merkeziyet Cemiyeti”, Mehmet Akif Aydın’a Armağan Hukuk Araştırmaları Dergisi Özel Sayı, İstanbul: 2015.

Aytaç, Ömer, “ Türk Sosyolojisinde Bir Öncü İsim: Prens Sabahattin”, Çekmece İZÜ Sosyal Bilimler Dergisi, İstanbul: Cilt 6, Sayı 12, 2018.

Burgaç, Murat, “Osmanlı Devleti’nde Adem-i Merkeziyetçilik Tartışması (1876-1913)”, AİD, Ankara: Cilt 51, Sayı 2, 2018.

Doğan, Atilla, Alkan, Haluk, “Perception of Society and Democracy in Ottoman Liberal and Socialist Thought”, İnsan ve Toplum, İstanbul: Cilt 5, Sayı 10, 2016.

Ekinci, Ekrem Buğra, “Osmanlı İdaresinde Adem-i Merkeziyet ve İmtiyazlı Eyâletler”, Türk Hukuk tarihi Araştırmaları, İstanbul: Sayı 6, 2008.

Erdem, Nilüfer, “II. Meşrutiyetin İlânı Sonrası Helenlerin Prens Sabahattin’e Gösterdikleri İlginin Yunan Basınındaki Yansımaları”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, Ankara: Sayı 21, 2015.

Fujinami, Nobuyoshi, “Decentralizing Centralists, or the Political Language on Provincial Administration in the Second Ottoman Constitutional Period”, Middle Eastern Studies, Londra: Cilt 49, Sayı 6, 2013.

Gündüz, Osman, “Geleneksel Anlatma Formlarından Çağdaş Romana”, Turkish Studies, Cilt 4, Sayı 1, 2009.

Güngör, Zülfikar, “Son Mesnevîhânlardan Tâhirü’l-Mevlevî ve Mevlevîlik Hakkındaki Bazı Görüşleri”, Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, Samsun: Cilt 9, Sayı 3, 2009.

Kahraman, Âlim, “Tâhir’ülmevlevî”, DİA, İstanbul: Cilt 39, 2010.

Mardin, Şerif, “Adem-i Merkeziyet”, DİA, İstanbul: Cilt 1, 1988.

Özden, Mehmed, “Mütareke Döneminde Sabahaddincilik: Meslek-i İçtimaî Dergisi (1919-1920)”, Kebikeç, Ankara: Sayı 20, 2005.

Reyhan, Cenk, Türkiye’de Liberalizmin Kökenleri, Ankara: İmge Kitabevi, 2008.

“Jön Türk Hareketi Üzerine Kavramsal Bir Çerçeve”, Akademik Bakış, Celalabad: Cilt 1, Sayı 2, 2008.

Sarı, Mehmet Ali Sarı, “Türkiye’de Pozitivizm ve İlk Yansımaları”, Turkish Studies, Cilt 10/14, 2015.

Sucu, İlyas, Prens Sabahaddin, İstanbul: Açılım Kitap, 2018.

Şentürk, Ahmet Atilla, Tahir’ül Mevlevi, İstanbul: Nehir Yayınları, 1991.

Toros, Taha, “Doğumunun 100. Yılında Gurbette Ölen Fikir Adamımız: Prens Sabahattin”, Milliyet, İstanbul: 16-21 Şubat 1978.

Tâhir’ül Mevlevî, Matbuat Âlemindeki Hayatım - İstiklâl Mahkemesi Hatıraları, haz. Nurcan Boşdurmaz, İstanbul: Büyüyen Ay Yayınları, , 2012.

Tâhir’ül Mevlevî, Teşebbüs-i Şahsi, haz. Levent Ali Çanaklı, Sacit Ayhan, Bursa: Emin Yayınları, , 2017.

Uçman, Abdullah, “Prens Sabahaddin”, DİA, İstanbul: Cilt 34, 2007.

Kaynak Göster