Alevi inanç sistemindeki ritüelik özel terimler

Alevi inanç sistemi, Türk dili ve kültürünün önemli zenginliklerindendir. Geniş bir coğrafyaya yayılan inanç zümresi birçok ritüel ve inanç pratiğini de kendi dinamikleri ile Şekillendirmiştir. Bu sayede zengin bir ritüelik terim dünyası da Türk diline ve kültürüne kazandırılmıştır. Alevi inanç sistemine dair ritüelik terimlerin büyük bir çoğunluğu özellikle de inanç sisteminden kaynaklanan gizlilik sebebiyle görsel unsurlarla tespit edilememiştir. Son yıllarda tespit edilen terimleri de Aleviliğin tümüne genellendirme gibi bir hataya düşülmektedir. Oysaki bir köy içerisinde bile aynı terim farklı anlamlandırmalarla kullanılmaktadır. Bu sebeple bir yazma veya bir Şiirde geçen ritüelik bir terime yanlış anlamlar yüklenebilmektedir. Bu makalede Alevi inanç sisteminin sır ibadeti olarak kabul edilen musahip cemi ritüeli, dokuz ilde derlediğimiz malzeme paralelinde ritüel sırasına uygun olarak görsel unsurlarla desteklenerek açıklanacaktır. Açıklamalar yapılırken aynı inanç pratiğine verilen farklı terminolojik adlandırmalar da verilecektir.

Ritualistic terms in the Alevi belief system

The Alevi belief system is one of the important richnesses within Turkish language and culture. Spread over a far and wide geography, the community has also shaped many rituals and belief practices with its own dynamics. Thus, a world of numerous ritualistic terms is brought in Turkish language and culture. Due to the secrecy of the belief system, it has not been possible to ascertain the majority of the ritualistic terms by means of visual methods. In recent years, the overgeneralisation of the terms which have been ascertained seems to be a common mistake as well. However, a term sometimes has manifold meanings even in the same village. For this reason, false meanings might be attributed to a ritualistic term mentioned in a writing or poem. In this article the ritual of muhasip cemi, which is accepted as the secret prayer of the Alevi belief system, will be explained with materials collected from nine cities. The study will also be supported by visual elements that will be presented in an order similar to that of a ritual. Different terminological names attributed to the same belief practice will be given within the explanations as well.

Kaynakça

BOZKURT Fuat, Toplumsal Boyutlarıyla Alevilik, İstanbul 2005.

DEVELLİOĞLU Ferit, Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara 2000.

ERSAL Mehmet, Alevi İnanç-Dede Ocaklarına Bir Örneklem Veli Baba Sultan Ocağı, Köln 2009.

GAYGUSUZ İSMAİL, Aleviliğin İnançsal ve Toplumsal Yol Kardeşliği Musahiplik, İstanbul 2004.

GÜLENSOY Tuncer, Türkiye Türkçesindeki Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü, C.I, Ankara 2007.

GÜNŞEN Ahmet, “Kırşehir, Hacıbektaş, Kaman ve Keskin Yöresi Abdallarının Gizli Dilleri: Teberce” V. Uluslar arası Türk Dili Kurultayı Bildiriler I, 20-26 Eylül 2004, Ankara 2004, s. 1315-1343

GÜNŞEN Ahmet, “Türkiye Türkçesi Ağızlarında „Alevi-Bektaşi‟ Anlamlı Söz Varlığı Üzerine”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Ankara 2009, S. 52, s. 101-124.

GÜNŞEN Ahmet, “Gizli Dil Açısından Alevîlik-Bektaşilik Erkân ve Deyimlerine Bir Bakış”, Turkısh Studies-Türkoloji Araştımaları, S. 2/2, s. 328-350.

KAYMAZ Zeki, Türkiye‟deki Gizli Diller Üzerine Bir Araştırma, İzmir 2003.

KORKMAZ ESAT, Alevilik ve Bektaşilik Terimleri Sözlüğü, İstanbul 2005.

NOYAN BEDRİ, Bütün Yönleriyle Bektaşilik ve Alevilik, C. 1-8, İstanbul 1998-2010.

ÖGEL Bahaeddin, Türk Kültür Tarihine Giriş, C.3, Ankara 2000.

TÜRK DİL KURUMU, Büyük Türkçe Sözlük, Ankara 2005.

TÜRK DİL KURUMU, Derleme Sözlüğü, C. 8, Ankara 1993.

ULUDAĞ Süleyman, Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, İstanbul, 2005.

YILDIRIM Faruk, “Teber Dili”, Kültür Tarihimizde Gizli Diller ve Şifreler, İstanbul 2008.

Kaynak Kişi Dizini

Ahmet Sargın, (1938), Kurşunlu, İnegöl, Bursa, İlkokul, Baba

Abdülkadir Kuvvet, (1948), Sarıkoz, Çubuk, Ankara, İlkokul, Talip

Akkız Toprak, (1930), Mahmutoğlan, Çubuk, Ankara, Okuma yazma bilmiyor, Talip

Ali Ay, (1947), Kurşunlu, İnegöl, Bursa, İlkokul, Baba

Ali Ay, (1960), Kurşunlu, İnegöl, Bursa, İlkokul, Rehber

Ali Berber, (1939), Uluğbey, Senirkent, Isparta, İlkokul, Aşık

Ali Dedeoğlu, (1941), Mart, ġabanözü, Çankırı, İlkokul, Dede

Ali Haydar Sır, (1951), Muhundu, Mazgirt, Tunceli, Lise, Dede

Ali Kök, (1933), Sarayköy, KaraĢar, Beypazarı, Ankara, İlkokul, Talip

Ali Rıza Yavuz, (1946), Üçsaray, Seyitgazi, EskiĢehir, İlkokul, Rehber

Ali Tan, (1939), Sarayköy, Karaşar, Beypazarı, Ankara, İlkokul, Talip

Ali Türkân, (1938), Kurşunlu, İnegöl, Bursa, İlkokul, Rehber

Arap Ali Gazioğlu, (1932), Büyük Camili, Alaca, Çorum, İlkokul, Dede

Arif Dalkılıç, (1937), Susuz, Çubuk, Ankara, İlkokul, Dede

Aslan Filiz, (1946), Hamzalı, Sulakyurt, Kırıkkale, İlkokul, Talip

Atiye Bingöl, (1938), Kırıklı, Gölbaşı, Ankara, Okur Yazar, Talip

Baki Özdemiroğlu, (1963), Mart, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Dede

Battal Dalkılıç, (1948), Susuz, Çubuk, Ankara, İlkokul, Dede

Battal Yıldız, (1948), Hamzalı, Sulakyurt, Kırıkkale, İlkokul, Talip

Bekir Kuran, (1941), Sarayköy, Karaşar, Beypazarı, Ankara, İlkokul, Dede(dikme)

Cafer Dedeoğlu, (1949), Göldağ, Şabanözü, Ankara, Lise, Talip

Cafer Ocak, (1940), Harhar, Alaca, Çorum, Öğretmen Okulu, Dede

Dağıstan Demirhan, (1938), Hasan Dede, Kırıkkale, İlkokul, Dede

Dede Karakaş, (1931), Sarayköy, Karaşar, Beypazarı, Ankara, İlkokul, Dede(dikme)

Elverdi Pak, (1968), Hamzalı, Sulakyurt, Kırıkkale, İlkokul, Talip

Ercan Sargın, (1971), Kurşunlu, İnegöl, Bursa, Ortaokul, Talip

Fidan Özdemir, (1937), Kırıklı, Gölbaşı, Ankara, İlkokul, Talip

Gülsüm Sargın, (1969), Kurşunlu, İnegöl, Bursa, İlkokul, Talip

Hacer Dedeoğlu, (1956), Mahmutoğlan, Çubuk, Ankara, Okuryazar, Talip

Halil Dedeoğlu, (1937), Mart, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Dede

Halil İbrahim Eroğlu, (1930), Senirkent Isparta, İlkokul, Dede

Halil Özdamar, (1916), Uluğbey, Senirkent, Isparta, İlkokul, Mürşid

Halil Özdemiroğlu, (1931), Mart, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Dede

Hamdi Şanlı, (1927), Sarıkoz, Çubuk, Ankara, İlkokul, Talip

Hanife Şenol, (1945), Şehitler, İnegöl, Bursa, İlkokul, Talip

Hasan Ali Duran, (1943), Sarayköy, Karaşar, Beypazarı, Ankara, İlkokul, Dede

Hasan Dedeoğlu, (1929), Mart, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Dede

Hasan Dedeoğlu, (1934), Göldağ, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Talip

Hasan Öztürk, (1968), Hamzalı, Sulakyurt, Kırıkkale, Lise, Dede

Hatice Bircan, (1917), Sarayköy, Karaşar, Beypazarı, Ankara, Okuma yazma bilmiyor, Talip

Hatice Sargın, (1944), KurĢunlu, İnegöl, Bursa, Okuma yazma bilmiyor, Talip

Haydar Ali Keleşoğlu, (1947), Dalyasan, Çubuk, Ankara, Lise, talip

Haydar Bakkal, (1950), Hamzalı, Sulakyurt, Kırıkkale, İlkokul, Talip

Haydar Filiz, (1974), Hamzalı, Sulakyurt, Kırıkkale, İlkokul, Talip

Haydar Özkan, (1951), Kurtsivrisi Mh. Özbek, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Talip

Hayrettin Demirtaş, (1941), Arslanbeyli, Seyitgazi, Eskişehir, Ortaokul, Dede

Hüseyin Engör, (1952), Mahmutoğlan, Çubuk, Ankara, Ortaokul, Dede

Hüseyin Özkan, (1960), Kurtsivrisi Mh. Özbek, Şabanözü, Çankırı, Lise,Talip

Hüseyin Sargın, (1964), Kurşunlu, İnegöl, Bursa, İlkokul, Zakir

Hüseyin Yörük, (1934), Sarayköy, Karaşar, Beypazarı, Ankara, İlkokul, Baba

İbrahim Özdemir, (1934), Kırıklı, Gölbaşı, Ankara, İlkokul Talip

İsmail Kaymak, (1939), Kurtsivrisi Mh. Özbek, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Talip

İzzet Çamur, (1940), Ömercik, Çubuk, Ankara, İlkokul, Talip

Kadir Kaderoğlu, (1335), Meşeli, Çubuk, Ankara, Okur Yazar, Talip

Kaya Gökçe, (1958), Yellice, Kangal, Sivas, Üniversite, Talip

Kazım Baytemir, (1950), Kırıklı, Gölbaşı, Ankara, İlkokul, Talip

Kerime Demirtaş, (1943), Arslanbeyli, Seyitgazi, Eskişehir, İlkokul, Anabacı

Mehmet Akgül, (1939), Senirkent, Isparta, Üniversite, Talip

Mehmet Demirtaş, (1958), Arslanbeyli, Seyitgazi, EskiĢehir, Yüksek Okul, Dede

Mehmet Er, (1949), Uluğbey, Senirkent, Isparta, İlkokul, Dede

Muharrem Öcal, (1953), Hamzalı, Sulakyurt, Kırıkkale, İlkokul, Talip

Murat Üstün, (1928), Hamzalı, Sulakyurt, Kırıkkale, İlkokul, Âşık

Mustafa Sayılır, (1954), Sarızlı, Sulakyurt, Kırıkkale,

Mustafa Karatürk, (1922), Uluğbey, Senirkent, Isparta, Eğitim Enstitüsü, Talip

Mustafa Yanık, (1952), Mahmutoğlan, Çubuk, Ankara, İlkokul, Talip

Mustafa Nuri Özden, (1952), Senirkent, Isparta, Üniversite, Dede

Mustafa Tan, (1938), Sarayköy, KaraĢar, Beypazarı, Ankara, İlkokul, Talip

Mustafa Tuncel, Dereli, Karaşar, Beypazarı, Ankara, Okuryazar, Baba

Muzaffer Çolakoğlu, (1942), Kutluşar, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Âşık

Nazik Hatice Koca, ġehitler, İnegöl, Bursa, Okuma yazma bilmiyor, Anabacı

Necati Dedeoğlu, (1937), Göldağ, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Talip

Neslihan Ergin, (1952), Şehitler, İnegöl, Bursa, İlkokul, Talip

Necibe Dilek, (1932), Şehitler, İnegöl, Bursa, Okuma yazma bilmiyor, Talip

Nezir Erdil, (1931), Şehitler, İnegöl, Bursa, İlkokul, Âşık

Nilüfer Türkân, (1941), Kurşunlu, İnegöl, Bursa, Okuma yazma bilmiyor, Talip

Niyazi Öcal, (1956), Hamzalı, Sulakyurt, Kırıkkale, İlkokul, Talip

Pembe(Şerife) Hazer, (1944), Şehitler, İnegöl, Bursa, İlkokul, Talip

Rıza Gülşen, (1950), Hamzalı, Sulakyurt, Kırıkkale, İlkokul, Talip

Rıza Gültaş, (1971), Hamzalı, Sulakyurt, Kırıkkale, Lise, Talip

Satılmış Dedeoğlu, (1930), Göldağ, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Âşık

Süleyman Ertuğrul, (1944), Uluğbey, Senirkent, Isparta, İlkokul, Dede

Şemsi Ertuğrul, (1947), Uluğbey, Senirkent, Isparta, Okur yazar, Anabacı

Şükrü Doğan, (1942), Yukarı Emirler, Çubuk, Ankara, İlkokul, Aşık

Turan Değirmenci, (1956), Kurtsivrisi Mh. Özbek, Şabanözü, Çankırı, Ortaokul, Talip

Ünal Şimşek, (1963), Sarıkoz, Çubuk, Ankara, İlkokul, Talip

Veli Bektaşoğlu, (1949), Bulgurcu, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Dede

Veli Dedeoğlu, (1932), Göldağ, Şabanözü, Çankırı, İlkokul, Talip

Veli Yurdakadim, (1953), Sele, Çubuk, Ankara, İlkokul, Dede

Veysel Özden, (1926), Senirkent, Isparta, İlkokul, Dede

Zehra Demirtaş, (1964), Arslanbeyli, Seyitgazi, Eskişehir, Lise, Anabacı

Zeki Dedeoğlu, (1927), Göldağ, Şabanözü, Çankırı, Üniversite, Talip

Kaynak Göster