Dictionary in Verse: A Poetic and Lexicographic Work

The practice of writing dictionaries in verse was cherished in Ottoman culture as a continuation of the tradition existing earlier in Anatolia. These dictionaries were primarily manuals for learning Arabic and Persian by memorizingmemorizing verses including a certain vocabulary of one of the two languages (or both) with Turkish semantic equivalents. In the first half of the 17th century, Muhammed Hevâî Uskufî Bosnevî compiled a dictionary in verse of Turkish and Bosnian and called it Makbûl-i Ârif. A large number of preserved hand-written copies of the dictionary tell us that for several centuries it was used by the Bosnians for learning Turkish lexis. Through analysis of the couplets, this paper reveals some poetic and lexicographic features of that work. On the one hand, it shows the author’s understanding of language and bilingual dictionaries; on the other hand, it shows the author’s poetic skills which made it easier for the user to memorise vocabulary.

Manzum Sözlük: Şiir Olarak Yazılmış Leksikografik Bir Eser

Osmanlı döneminden önce Anadolu’da başlayan manzum sözlük yazma geleneği Osmanlı kültüründe de devam ettirilmiştir. Manzum sözlük tarzı eserler, öncelikle Arapça ve Farsçanın öğretiminde okutulmuş ve ezberletilmiştir. Bu eserlerde; Arapça ya da Farsça kelimelerin (veya her iki dilin kelimelerinin) Türkçe karşılıklarıyla birlikte nazmedildiği görülmektedir. 17. Yüzyılın ilk yarısında Muhammed Hevâî Uskufî Bosnevî tarafından Makbûl-i Ârif adlı Türkçe-Boşnakça bir manzum sözlük kaleme alınmıştır. Osmanlı dönemi yazma eserlerinin korunduğu Bosna-Hersek’teki kütüphanelerde bu sözlüğün birçok nüshası mevcuttur. Bu durum, Makbûl-i Ârif adlı manzum sözlüğün, Boşnaklar arasında Türkçe öğretiminde yüzyıllar boyunca kullanılageldiğinin bir göstergesidir. Bu çalışmada; Makbûl-i Ârif adlı sözlükte yer alan beyitler incelenmiş, eserin bazı leksikografik ve edebî özelliklerine işaret edilmiştir. Bir yandan yazarın, dil ve iki dilli sözlüklerle ilgili tasavvuru değerlendirilirken öte yandan da edebî şahsiyeti ele alınmış, sözlüğün ezberlenip hafızada tutulmasını kolaylaştıran unsurları üzerinde durulmuştur.

Kaynakça

Blau, Otto: Bosnisch-turkische Sprachdenkmäler, Leipzig: Abhandungen für die Kunde des Morgenlandes, V. Band No. 2, 1868.

Bratani?, Maja: Rje?nik i kultura, Zagreb: Filozofski fakultet, Odsjek za op?u lingvistiku i orijentalne studije, Biblioteka SOL 1991.

Evlija ?elebi: Putopis: Odlomci o jugoslovenskim zemljama, trans. Hazim ?abanovi?, Sara- jevo: IRO Veselin Masle?a 1979.

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zillî: Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, V. Kitap, Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 307 Numaralı Yazmanın Transkripsiyonu-Dizini, haz. Yüce Dağlı, Seyyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları 2001.

Fazlıoğlu, İhsan: "Osmanlı Döneminde 'Bilim' Alanındaki Türkçe Telif ve Tercüme Eser- lerin Türkçe Oluş Nedenleri ve Bu Eserlerin Dil Bilincinin Oluşmasındaki Yeri ve Önemi", Kutadgu Bilig 3, http://www.kutadgubilig.com/makaleler; (Accessed on 11 November 2013).

Filan, Kerima: "Turska leksika u rje?niku Makbûl-i Ârif Muhameda Hevâîja Uskufîja", Anali Gazi Husrev-begove biblioteke, 23-24 (Sarajevo 2005), pp. 205-217.

Filan, Kerima: "Rje?nik Muhameda Hevaija Uskufija kao kulturni tekst", Novi Izraz, 37- 38 (Sarajevo 2008), pp. 182-194.

Filan, Kerima: "Makbûl-i Ârif: Türkçe Boşnakça Sözlük ve Osmanlı Türk Sözlükçülüğü", Hikmet 22 (Gostivar, Makedonija 2013), pp. 46-63.

Füruzan: Pet pri?a, trans. Kerima Filan, Sarajevo: Connectum 2008.

Geertz, Clifford: Yerel Bilgi, çev. Kudret Emiroğlu, Ankara: Dost Kitabevi Yayınları 2007.

Gümüş, Zehra: "Klasik Türk Edebiyatında Manzum Sözlükler Şerhleri", Turkish Studies, 2/4 (Ankara 2007), pp. 423-431.

Havelock, Eric A.: Muza u?i pisati: Razmi?ljanja o usmenosti i pismenosti od antike do danas, trans. Tomislav Brlek, Zagreb: AGM 2003.

Hukovi?, Muhamed, Ahmed Kasumovi? i Ismet Smailovi?: Muhamed Hevai Uskufi, Tuzla: Univerzal 1990.

Kadri?, Adnan: "Originalnost izvan ili unutar leksikografske tradicije: Komparacija Usku- fijina rje?nika i rje?nika Ibrahima ?ahidije", Prilozi za orijentalnu filologiju, 52-53 (Sarajevo 2004), pp. 73-90.

Katalog arapskih turskih i perzijskih rukopisa, Svezak II, prepared by Hivzija Hasandedi?, Mostar: Izdanja Arhiva Hercegovine 1977.

Katalog rukopisa Orijentalnog instituta: Lijepa knji?evnost, prepared by Salih Trako i Lejla Gazi?, Sarajevo: Orijentalni institut 1997.

Katalog arapskih, perzijskih, turskih i bosanskih rukopisa iz zbirke Bo?nja?kog instituta, Svezak I, prepared by Fehim Nametak i Salih Trako, Zürich: Bo?nja?ki institut 1997.

Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, Svezak VII, prepared by Haso Popara i Zejnil Faji?, London-Sarajevo: Gazi Husrev-begova biblioteka 1420/2000.

Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, Svezak I, prepared by Mustafa Jahi?, London-Sarajevo: Historijski Arhiv Sarajevo 1431/2010.

Katalog arapskih, turskih, perzijskih i bosanskih rukopisa, prepared by Osman Lavi?, Lon- don-Sarajevo: Nacionalna i univerzitetska biblioteka BiH 1432/2011.

Kılıç, Atabey: "Türkçe-Arapça Manzum Sözlüklerimizden Sübha-i Sıbyân Şerhi Hediyyetü'l-İhvân", Turkish Studies, 1 (Ankara 2006), pp. 19-28.

Kılıç, Atabey: "Denizli Mustafa b. Osman Keskin ve Eseri Manzûme-i Keskin", Turkish Studies, 2/3 (Ankara 2007), pp. 340-348.

Kırbıyık, Mehmet: "Miftâh-i Lisân Adlı Manzum Sözlük Üzerine", www.turkiyat.selcuk. edu.tr/pdfdergi/s11/kirbiyik.pdf (Accessed on 20 December 2013).

Korkut, Dervi? M.: "Tursko-srpskohrvatski rje?nik nepoznatog autora iz XVII stolje?a", Prilozi za orijentalnu filologiju, 16-17, (Sarajevo 1970), pp. 135-182.

Korkut, Dervi? M.: "Makbûl-i âryf (Potur ?ahidija) Üsküfî Bosnevije", Glasnik hrvatskih zemaljskih muzeja 54 (Sarajevo 1943), pp. 371-408.

Kur'an: trans. Besim Korkut, Sarajevo: Orijentalni institut u Sarajevu 1977.

Muhamed Hevai Uskufi: Maqbûl-i 'Ârif (Potur ?ahidiya), Tuzla: Op?ina Tuzla, Behram- begova biblioteka, Narodna i univerzitetska biblioteka 2001.

Okumuş, Sait: "Muhammed Hevâî Üsküfî ve Türkçe-Boşnakça Manzum Sözlüğü Mak- bûl-i Ârif (Potur Şâhidî)", Turkish Studies, 4/4 (Ankara 2009), pp. 823-844.

Ong, Walter J.: Orality and Literacy: The Technologizing of the Word, London and New York: Routledge, 2002.

Öz, Yusuf: Tuhfe-i Şâhidî Şerhleri, Konya: Selçuk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi 1999.

Öz, Yusuf: Tarih Boyunca Farsça - Türkçe Sözlükler, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları /Sözlükler Dizisi 2010.

Schimmel, Annemarie: Mystical Dimension of Islam, Chapel Hill: The University of North Carolina Press 1975.

Schimmel, Annemarie: Isus i Marija u islamskoj mistici, trans. Sead Muhamedagić, Zagreb: Naklada Jesenski i Turk 2009.

Yakar, Halil İbrahim: “Manzum Sözlüklerimizden Tuhfe-i Fedâî”, Turkish Studies, 2/4 (Ankara 2007), pp. 1017-1025.

Zgusta, Ladislav: Priručnik leksikografije, trans. Danko Šipka, Sarajevo: IP Svjetlost, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva 1991.

Kaynak Göster

  • ISSN: 0255-0636
  • Yayın Aralığı: Yılda 2 Sayı
  • Başlangıç: 1980

73 24

Sayıdaki Diğer Makaleler

Yahya Araz, 16. Yüzyıldan 19. Yüzyıl Başlarına: Osmanlı Toplumunda Çocuk Olmak, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2013, 196 s., ISBN 978-605-105-118-5

Asiye YILDIZ KAKIRMAN

John-Paul Ghobrial, The Whispers of Cities: Information Flows in Istanbul, London and Paris in the Age of William Trumbull, Oxford: Oxford University Press, 2013, 208 pp., ISBN 978-0-19-967241-7

Emrah Safa GÜRKAN

Bruno Andre ş oiu, Cristian Br c cescu-Mihai Maxim, Geamii: Minarete pe cerul Dobrogei – Minarets in a Dobrogea sky , İ ngilizceye çev. Smaranda Nicolau; Bükre ş : Igloo Yay ı nlar ı , 2012, 199 s., ISBN 606-8026-18-3

Haşim KOÇ

Walter Rüegg (ed.),A History of the University in Europe, volume IV: Universities since 1945,New York: Cambridge University Press, 2011, 635 p., ISBN 9780521361088

Gül KAYA TAŞCI

Modern Üniversitenin Oluşum Süreci

SEYFİ KENAN

Christopher I. Beckwith, Warriors of the Cloisters: The Central Asian Origins of Science in the Medieval World , Oxfordshire: Princeton University Press, 2012, 211 s., ISBN: 978-0-691- 15531-9

Murat ÇELİK

H. Erdem Çıpa and Emine Fetvacı (eds.), Writing History at the Ottoman Court: Editing the Past, Fashioning the Future, Bloomington: Indiana University Press, 2013, 181 pp., ISBN 978-0-253- 00864-0

Emrah Safa GÜRKAN

Nalan Turna, Seyahat, Göç ve Asayiş Belgeleri: Mürûr Tezkereleri, İstanbul: Kaknüs Yayınevi, 2013, 256 s., ISBN 978-975-256-396-4

Gül KIZILCA KARAGÖZ

Osmanlı Tasvir Sanatında Görselin "Okunması": İmgenin Ardındaki Hikâyeler (Şehir Oğlanları ve İstanbul'un Meşhur Kadınları)

Tülün DEĞİRMENCİ

Nasihatnameler, İcmal Defterleri, and the Timar-Holding Ottoman Elite in the Late Sixteenth Century-Part II, Including the Seventeenth Century

Linda T. DARLING