Bir mirasın gölgesinde velâ tartışması: Müzellef Ahmed Efendi'nin terekesi ve Ganîzâde Mehmed Nâdirî'nin Şeyhülislâma mektubu

Bu makale 9./15. yüzyılın ikinci yarısından 11./17. yüzyılın ortalarına kadar Osmanlı âlimleri arasında en çok tartışılan konulardan biri olan âzatlı köle üzerindeki velâ hakkı ile ilgilidir. Anne ve babasının her ikisinin de köle olmaları halinde âzatlı kölenin eski efendisi ve yakınlarına ona mirasçı olma hakkı veren bu hak İslâm âlimleri tarafından ittifakla kabul edilmiş olmasına rağmen annesi aslen hür olan âzatlı köle üzerindeki velâ hakkı âlimler arasında tartışmalıdır. Edirne Taşlık Medresesi müderrisi Müzellef Ahmed Efendi vefat ettiğinde ardında büyük bir miras bırakmıştı. Hiç mirasçısı bulunmadığı için beytülmâl emini bütün mirasa hazine adına el koymuştu. Ancak sabık Rumeli kadıaskeri Ganîzâde Mehmed Nâdirî Efendi, Ahmed Efendi ile aralarındaki velâ bağına istinâden mirası talep etti. Fakat bu konuda muhalif görüşü benimseyen şeyhülislâm Yahyâ Efendi ise velâ hakkını kabul etmeyen bir fetva verdi. Bunun üzerine Ganîzâde, fetvayı sert şekilde eleştiren bir mektup yazdı. Burada mektubun ve sicillerdeki tereke kaydının tenkitli neşrini hazırladık. Bu belgeler Osmanlı hukuk teorisi ve uygulamasının yapısı ve tabiatını aydınlatıcı bir mahiyettedir. Ayrıca birbirinden bağımsız bu iki metin arasında ilişki kurarak ve bazı tarihî kaynaklarda aktarılan bilgileri bir araya getirerek yukarıda zikredilen tartışmanın arka planını ortaya koymaya çalıştık.

The dispute about the right of patronage (walā) over an inheritance: Müzellef Ahmed Efendi’s estate and Ganîzâde Mehmed Nâdirî’s letter to the Sheikh al-Islām

This article is about the right of patronage (walā) over a manumitted person, which is one of the most controversial issues among the Ottoman scholars from second half of the 9th/15th century to the midst of 11th/17th century. Although this right that gives to ex-master and his/her relatives a right of inheritance from the manumitted person is generally accepted by Muslim legal scholars, if both of parents of the manumitted are originally slaves, but the patronage of whom their mother is originally freeborn, was a topic of debate among the scholars. Muzallef Ahmed Efendi, the mudarris of Taşlık Medresesi in Edirne died leaving a great amount of estate behind him. Since he had no heir, the officer of the bureau of inheritance seized all the estate for the public treasury. But Ganizāde Mehmed Nādirî, the ex-chief judge (qādī al-askar) of Rumeli, demanded the estate, relying on his patronage rights over him. However, embracing the opposite opinion, the Sheikh al-Islām Yahyā Efendi issued a fatwā refusing this right of patronage. Then, Ganizāde wrote a letter to him to criticize his fatwā severely. Here, I have prepared critical editions of the letter and court register of the estate. These documents shed light on the structure and nature of Ottoman legal theory and practice. I also explain the background of the debate on the issue correlating between these two separate texts and accommodating the data given in some historical sources.

Kaynakça

Edirne Şer’iyye Sicilleri, Defter no: 25, 131b-133b.

Ali en-Nisârî: el-Fevâidü’l-aliyye mine’l-mesâili’ş-şer‘iyye (Fetâvâ-yı Ali Nisârî), Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar no: 278.

Âlim b. el-Alâ el-Ensârî ed-Dihlevî el-Hindî: el-Fetâva’t-Tâtârhâniyye, tah. Seccâd Hüseyin, Karaçi: İdâretü’l-Kur’ân ve’l-Ulûmi’l-İslâmiyye 1996/1416.

Atâî, Nev’îzâde: Hadâiku’l-hakâik fî tekmileti’ş-Şekâik, nşr. Abdülkadir Özcan, İstanbul: Çağrı Yayınları 1989.

Azmîzâde Mustafa Hâletî: Hâşiye ale’d-Dürer, Süleymaniye Kütüphanesi, Hamidiye no: 465.

Barkan, Ömer Lütfi: “Edirne Askerî Kassamı’na Âit Tereke Defterleri (1545-1659)”, Belgeler: Türk Tarih Belgeleri Dergisi, III/5-6 [Ankara 1966], s. 1-479.

Fudayl Efendi el-Cemâlî, Savnu’r-fâriz fi’l-vusûl ilâ medâriki Avni’r-râiz, Râgıb Paşa Kütüphanesi no: 643.

Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed: el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn, Haydarabad: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye 1915.

Haskefî, Alâeddin Muhammed b. Ali ed-Dımaşkî: Dürrü’l-müntekâ fî şerhi’l-Mültekâ, İstanbul: Matbaa-i Âmire 1328/1910.

Hibrî, Abdurrahman: Enîsü’l-Müsâmirîn: Edirne Tarihi 1360-1650, çev. Ratip Kazancıgil, Edirne: Türk Kütüphaneciler Derneği Edirne Şubesi 1996.

Hoca Sâdeddin Efendi: Fetâvâ, Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa Kütüphanesi no: 2728.

Cici, Recep: “Muhsin-i Kayserî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXI (Ankara 2006), s. 48.

Edirnevî, Mehmed er-Rûmî: Târîh-i Âl-i Osmân, Süleymaniye Kütüphanesi, Lala İsmail no: 300.

Fazlıoğlu, İhsan: “Kadızâde-i Rûmî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXIV (Ankara 2001), s. 99.

Gedizli [Gedûsî] Mehmed b. Ahmed b. Mustafa: Feyzü’l-kerîm fî nukûli Fetâvâ Abdirrahîm, İstanbul Müftülüğü Kütüphanesi no:142.

Görgün, Tahsin: “Îcî, Adudüddin”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXI (Ankara 2000), s. 412- 414.

Hızır Şâh: er-Risâle fî reddi Risâleti Molla Hüsrev, tah. Ahmet Ali Korkmaz, Molla Hüsrev’in “Vel┠Hakkındaki Görüşleri ve Bu Konuda Osmanlı Âlimleri Arasında Yapılan Tartışmalar: Velâ Risâleleri Çerçevesinde (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi içinde, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2009, s. 164-175.

İbn Balâbân, Ebü’l-Hasan Alâeddin Ali b. Balâbân: el-İhsân bi-tertîbi Sahîhi İbn Hibbân, nşr. Kemâl Yûsuf el-Hût, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye 1987/1407.

İbn Mâze, Burhânüddin (Burhânü’ş-şerîa) Mahmûd b. Ahmed el-Buhârî el-Mergînânî: el-Muhîtü’l-Burhânî fî’l-fıkhi’n-Nu‘mânî, nşr. Ahmed İzzû İnâye ed-Dımaşkî, Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî 1424/2003.

Kâtib Çelebi: Fezleke, İstanbul: Cerîde-i Havâdis Matbaası 1286-1287.

Kâtib Çelebi: Keşfü’z-zunûn an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn, tsh. M. Şerefettin Yaltkaya, Kilisli Rifat Bilge, Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı 1941.

Kılıç, Hulusi: “eş-Şâfiye”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXVIII (Ankara 2010), s. 247-248.

Komisyon: el-Fetâva’l-Hindiyye, Bulak: Dâru’t-Tıbâati’l-Âmire 1310.

Kütükoğlu, Mübahat S.: Osmanlılarda Narh Müessesesi ve 1640 Tarihli Narh Defteri, İstanbul: Enderun Yayınları, 1983.

Mecmûa, Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi no: 914, vr. 72a.

Molla Gürânî: er-Risâle fî reddi Risâleti Molla Hüsrev, tah. Ahmet Ali Korkmaz, Molla Hüsrev’in “Vel┠Hakkındaki Görüşleri ve Bu Konuda Osmanlı Âlimleri Arasında Yapılan Tartışmalar: Velâ Risâleleri Çerçevesinde (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi içinde, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2009, s. 150-156; nşr. Hasan Özer, “Molla Hüsrev’in er-Risâle fi’l-velâ’sı, Molla Gürânî’nin Reddiyesi ve Molla Hüsrev’in Cevabı: Tahkikli Neşir”, İslâm Araştırmaları Dergisi, XXIV (İstanbul 2010), s. 191-200.

Molla Hüsrev: Dürerü’l-hükkâm fî şerhi Gureri’l-ahkâm, İstanbul: Şirket-i Sahâ fiye-i Osmâniye 1310.

Molla Hüsrev: er-Risâle fi’l-velâ, nşr. Hasan Özer, “Molla Hüsrev’in er-Risâle fi’l-velâ’sı, Molla Gürânî’nin Reddiyesi ve Molla Hüsrev’in Cevabı: Tahkikli Neşir”, İslâm Araştırmaları Dergisi, XXIV (İstanbul 2010), s. 178-190; tah. Ahmet Ali Korkmaz, Molla Hüsrev’in “Vel┠Hakkındaki Görüşleri ve Bu Konuda Osmanlı Âlimleri Arasında Yapılan Tartışmalar: Velâ Risâleleri Çerçevesinde (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi içinde, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2009, s. 141-149.

Ökten, Sadettin: “Çağmînî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, VIII (Ankara 1993), s. 182.

Öztürk, Mürsel: “Hâtifî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XVI (Ankara 1997), s. 468.

Özen, Şükrü: “Molla Hüsrev’in Velâ Meselesi ile İlgili Görüşünün Osmanlı İlim Muhitindeki Yansımaları”, Tevfik Yücedoğru, Orhan Şener Koloğlu, U. Murat Kılavuz ve Kadir Gömbeyaz (ed.), Uluslararası Molla Hüsrev Sempozyumu (18-20 Kasım 2011 Bursa): Bildiriler, Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları 2013, s. 321- 394.

Özen, Şükrü: “Serahsî, Radıyyüddin”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXVI (Ankara 2009), s. 542-544.

Redhouse, Sir James W.: A Turkish and English Lexicon, İstanbul: Çağrı Yayınları 1992;

Sakızî, Sâdık Mehmed b. Ali: Surretü’l-fetâvâ, İstanbul Müftülüğü Kütüphanesi no: 314.

Şahinoğlu, M. Nazif: “Attâr, Feridüddin”, TDV İslâm Ansiklopedisi, IV (Ankara 1991), s. 98.

Şeyhî Mehmed Efendi, Vekayiü’l-fudalâ, nşr. Abdülkadir Özcan, İstanbul: Çağrı Yayınları 1989.

Târîh-i Silsile-i Ulemâ, Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi no: 2142.

Uzun, Mustafa: “Ganîzâde Mehmed Nâdirî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XIII (Ankara 1996), s. 355-356.

Ünal, Halit: “Attâbî, Ahmed b. Muhammed”, TDV İslâm Ansiklopedisi, IV (Ankara 1991), s. 93.

Yahyâ Efendi: Fetâvâ-yı Yahyâ Efendi, Nuruosmaniye Kütüphanesi no: 2056.

Kaynak Göster

  • ISSN: 0255-0636
  • Yayın Aralığı: Yılda 2 Sayı
  • Başlangıç: 1980

301 108

Sayıdaki Diğer Makaleler

Türk eğitim düşüncesi ve deneyiminin dönüm noktaları üzerine bir çözümleme

SEYFİ KENAN

David N. Livingstone-Charles W. Withers, Coğrafya ve Devrim çev. Dilek Cenkçiler, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2005, 456 s.

ZAFER İBRAHİMOĞLU

Eavesdropping on the Pasha's Salon: Usual and unusual readings of an eighteenth-century Ottoman bureaucrat

Henning SIEVERT

Girit Adasının Osmanlı Elinden Çıkışı: Pınar Şenışık'ın Kitabı Üzerine

MEHMET HACISALİHOĞLU

Şevket Küçükhüseyin, Selbst-und Fremdwahrnehmung ?m Prozess Kultureller Transformation. Anatolische Quellen über Muslime, Christen und Türken (13. – 15. Jahrhundert) Wien 2011. [Kültürel Değişim Sürecinde Kendini ve Ötekini Algılamak. 13. ve 15. Yüzyılda Anadolu Kaynaklarında Müslümanlar, Hıristiyan

Sherry Sayed GADELRAB

Scholars and mobility: A preliminary assessment from the perspective of al-Shaqāyiq al-Nu‘māniyya

ERTUĞRUL İSMAİL ÖKTEN

Osmanlı paşalarının mahiyetindeki değişim: Mukayeseli tarih bakımından bir değerlendirme

Tadshi SUZUKI

Bir mirasın gölgesinde velâ tartışması: Müzellef Ahmed Efendi'nin terekesi ve Ganîzâde Mehmed Nâdirî'nin Şeyhülislâma mektubu

ŞÜKRÜ ÖZEN

Greco-Islamic philosophy and islamic jurisprudence in the Ottoman Empire (1300-1600): Aristotle's theory of sciences in works on uşūl al-fiqh

ABDURRAHMAN ATÇIL

The beginning of the Japanese language education in the Ottoman Empire

MISAWA Nobuo, GÖKNUR AKÇADAĞ