İBN HALDUN’UN MUKADDİME’SİNDE İKTİSADİ COĞRAFYA

Ortaçağ coğrafyacıları, İlkçağ coğrafi bilgi birikiminden istifade ederek, bu birikimi zenginleştirmiş ve modern döneme taşımışlardır. Bu anlamda Ortaçağ coğrafyacıları İlkçağ ve modern dönem arasında köprü vazifesi görmüşlerdir. Bu vazifeyi yapan dönemin önemli coğrafyacılarından birisi de İbn Haldun’dur. İbn Haldun coğrafya bilimini yakından ilgilendiren çevresel determinizm, yedi iklim bölgesi, yerleşme ve iktisat gibi konularda önemli tespitlerde bulunmuştur. Bu çalışmada, ekonomik coğrafyanın prensipleri ile İbn Haldun’un iktisadi anlamda öne sürdüğü görüşleri incelenmiştir. Zira İbn Haldun, hem yaptığı gözlemler hem de yazılı kaynaklardan elde ettiği bilgi ve tecrübe ile beşeri coğrafya ekseninde bazı iktisadi görüşler ortaya koymuştur. Bu görüşlere, coğrafyada önemli bir veri kaynağı olan gezi-gözlem metodu ile ulaşmış, bu anlamda kendisinden sonra gelen coğrafyacıların öncüsü olmuştur. Bu bağlamda, Mukaddime isimli eseri coğrafi bakış açısı ile tahkik edilecek; İbn Haldun’un fikirleri ve modern coğrafyacıların görüşleri aynı zeminde tartışılacaktır. Çalışmada, İbn Haldun’un modern iktisadi coğrafyanın temel sayılabilecek bir takım görüşleri, modern coğrafyanın kuruluşundan – yaklaşık olarak beş asır önce – öne sürdüğü anlaşılmıştır.

ECONOMIC GEOGRAPHY IN THE MUQADDIMAH OF IBN KHALDUN

Ibn Khaldun, a medieval geographer, was born in Tunisia in 1332. He was originally from Hadramut Region of Yemen and belonging to a well-known family who emigrated to Andalusia. Ibn Khaldun, who spent seventy-four years in restless life and politics, traveled most of North Africa and conducted many political and religious activities in different regions such as Andalusia and Egypt. He spent his first twenty years of his life in Tunisia, twenty-six years in Algeria, Morocco and Andalusia, four years in Tunisia and the last twenty-four years in Cairo. He spent the last days of his life as a judge in Egypt, and died in Cairo in 1406. Medieval geographers have taken the advantage of the accumulation of ancient geographical knowledge and transfer this knowledge to the modern era by enriching it. In this sense, medieval geographers have seen the bridge between ancient and modern periods. One of the prominent geographers of this era is Ibn Khaldun. Ibn Khaldun have made some important points in geography science such as environmental determinism, seven climate regions, settlement and economy. In this study, the views of Ibn Khaldun in economy will be discussed by the principles of economic geography. Because Ibn Khaldun has made some economic views on the scope of human geography with both the observations and experience he gained from the written sources. These views have been reached through the field trip-observation method – that is an important data source in the geography – and in this context, he has been the pioneer of the geographers who came after him. Ibn Khaldun has many significant geographical views. For example, the views of determinism, settlement, politics and economics are closely related to geography. Ibn Khaldun has made modern analyses of the human landscape in his time, although the descriptive geography concept was dominant in that time. In this context, he prepared a modern background for geography by influencing the geographers who come after him. From this point of view, Muqaddimah will be analyzed by geographical perspective and Ibn Khaldun’s ideas and views of modern geographers will be discussed on the same context. In the study it is understood that Ibn Khaldun’s argued views on economic geography five centuries before modern geography was establishment. Ibn Khaldun claims that economic needs are an important factor for people to come together and establish social life. Because, according to Ibn Khaldun, man is a social and civilized entity and cannot provide his needs alone. For this reason, people come together and make division of labor. For example, some produce wheat, some make carpentry, blacksmiths or livestock. Thus, more production is made than needed and other people benefit from that supply. Even the production surplus can be export to other cities. Thus the people of the city are enriched and the city has the opportunity to develop umran (community life or civilization). Because the increase of umran and population in the city encourages the division of labor; on this count the more production than need can be done. Before the establishment of the modern economic geography, Ibn Khaldun made a modern economical classification. As a result of his observations, Ibn Khaldun discussed the differences of economic activities and revealed the relation between economy and lifestyle. The economic classification that made by Ibn Khaldun is essentially similar to today’s modern geography classifications. In addition, Ibn Khaldun wrote that there are many jobs in human life, but that some of them are not suitable for human nature. For example, he claims that being a superior and an emirate or having a political and administrative office is not a natural job for human being. Because the supervisors get along with the tribute or tax they receive from others. On the other hand, farming, arts and trade are natural professions of livelihood. In this respect, Ibn Khaldun orders natural economic activities as follows; hunting, agriculture and livestock (farming), craft and trade. The classification that Ibn Khaldun makes is appropriate for primary, secondary and tertiary economic activities. At this point, essentially two types of production have emerged. One of them is the badawa, the other is hadara. This different production manner has become the basic method of Ibn Khaldun. Because of the different manner of production, different social and political results have emerged. In this regard, economic classes such as farming, craftsmanship and trade are actually about different lifestyles. Consequently, according to Ibn Khaldun there are many professions. Especially He emphasized agriculture, commerce and art (craft) and stated that they are suitable for human nature. In addition, these professions have affected the lifestyle of the societies; for instance, people can be nomadic or sedentary. Because livestock and agriculture push

Kaynakça

Bayartan M., (2013). “İbn Haldun’da Şehir Anlayışının Coğrafi Açıdan Değerlendirilmesi”, Prof. Dr. Süha Göney’e Armağan, Bayartan M., Ed., İstanbul Üniversitesi, ss.365-380. İstanbul,

Belge, R. (2016). Bir Beşerî Coğrafyacı Olarak İbn Haldun. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Coğrafya Anabilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.

Boulakia, J., D., C., (1971). Ibn Khaldûn: A Fourteenth-Century Economist, Journal of Political Economy, 79 (5): 1105-1118, New Orleans.

Darkot, B. (1967). Şehir Ayrımında Nüfus Sayısı ve Fonksiyon Kriteri, İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Dergisi, 17 (8): 1-9, İstanbul.

Doğanay, H. ve Doğanay, S. (2014). Coğrafyaya Giriş (11.Baskı). Pegem Akademi Yayınları, Ankara.

Elmacı, S. ve Bekdemir, Ü., (2008). Ortaçağ İslam Âleminde Şehir: İbn Haldun’un Şehre Bakışı. Doğu Coğrafya Dergisi, 13(19):73-88. Erzurum.

Elmacı, S. (2017). Ortaçağda Yerleşmelerin Sınıflandırılmasına Modern Yaklaşım; İbn Haldun. Turkish Studies, 12(29), s. 225-237. DOI No: http://dx.doi.org/10.7827/ TurkishStudies.12540.

Ertürk, M. ve Özdemir, Ü. (2015). Mukaddime’ye Göre Dünya’nın Doğal Çevreleri ve Bölge Anlayışı, Türk Kültüründe Coğrafya – I (Edi. Meydan & Çetin), Pegem Akademi Yayınları, Ankara.

Falay, N. (1978). İbni Haldun’un İktisadi Görüşleri, İstanbul Üniversitesi, No: 2420, Gürbay Matbaacılık, İstanbul.

Fındıkoğlu, Z., F., (1940). İbn Haldun, Coğrafya Telakkisi. İş Üç Aylık Ahlâk ve İçtimaiyat Mecmuası, 1(22), 49-59.

Garnier, B. J., ve Delobez, A. (1983). Pazarlama Coğrafyası (Çev. Erol Tümertekin, Alp Tümertekin) İstanbul Üniversitesi Yay. No. 3111, İstanbul.

Gates, W. E. (1967). The Spread of Ibn Khaldûn’s Ideas On Climate And Culture, Journal of The History of Ideas, 28 (3): 415-422, Philadelphia.

George, P. (1991). Nüfus Coğrafyası (Çev. Tanju Gökçöl). İstanbul: İletişim Yayınları.

Göney, S. (1984). Şehir Coğrafyası (2. Baskı). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayın No. 2274.

Görgün, T. (1999). İbn Haldun-Görüşleri, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Yay. Cilt 19: S. 543-555, İstanbul.

Günay, Ü. (1986). İslâm Dünyasında Bir Din Sosyolojisi Öncüsü: İbn Haldun (1332-1406). Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6, 63-104,

Hassan, Ü. (2011). İbn Haldun: Metodu ve Siyaset Teorisi (5. Baskı). Ankara: Doğubatı Yay. 54.

İbn Haldun (1986). Mukaddime 1 (Çev: Zakir Kadiri Ugan). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.

İbn Haldun (2004). Mukaddime 2 (Çev. Halil Kendir). İstanbul: Yeni Şafak Kültür Armağanı.

İbn Haldun (2013). Mukaddime I ve II (9.Baskı, Çev: Süleyman Uludağ): İstanbul: Dergâh Yayınları.

İzbırak, R. (1986). Coğrafya Terimleri Sözlüğü. Milli Eğitim Basımevi. İstanbul.

Keleş. R. (2014). 100 Soruda Türkiye’de Kentleşme, Konut ve Gecekondu. İstanbul: Cem Yayınevi.

Kozak, İ. E. (1982). “İbn Haldun’da Geçim ve Kazanç Yollarıyla İlgili Tasnif ve Değerlendirmeler”, İşletme Dergisi, Atatürk Ün. İşletme Fak. Araştırma Enst., 5(3-4), 141-175

Kozak, İ. E. (1999). İbn Haldun: Ekonomi ve Toplum İlişkisi, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Yay. C. 20, S. 1-8, İstanbul.

Kozak, İ. E. (2012). İbn Haldun’un İşletme ve Kamu Yönetimine İlişkin Görüşlerine Günümüzden Bir Bakış. İş Ahlakı Dergisi, 5(9), 163-184.

Lacoste, Y. (2012). İbni Haldun: Tarih Biliminin Doğuşu (Çev. Mehmet Sert). İstanbul: Ayrıntı Yay.

Lapidus, I. M. (2012). A History of Islamic Societies (8th Edi.). Cambridge: Cambridge University Press.

Malthus, T. (1798). An Essay on the Principle of Population, Printed for J. Johnson, in St. Paul’s Church-Yard, Electronic Scholarly Publishing Project, http://www.esp.org.

Şahin, C. ve Belge, R.(2016). İbn Haldun’da Coğrafi Determinizm. Akademik Bakış Dergisi, 57, 439-46.

Şahin, S. (2015). Geçmiş ve Gelecekte Nüfus Gerçeği (3. Baskı). Ankara: Pegem Akademi Yay.

Taşkın, A. (2013). İbn-i Haldun ve Coğrafyacılığı, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı Din Sosyolojisi Bilim Dalı, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.

Tomar, C. (1999). İbn Haldun – Literatür, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Yay. 20(8-12), İstanbul.

Turan İ., (2013). “İbni Haldun’un Düşüncelerinin Coğrafi Bir Perspektifle İncelenmesi” The 3rd International Geography Symposium, Antalya, Türkiye, 10-13 Haziran 2013, ss.308-308.

Tümertekin, E. ve Özgüç, N. (2011). Ekonomik Coğrafya: Küreselleşme ve Kalkınma. İstanbul: Çantay Kitabevi.

Tümertekin, E., ve Özgüç, N. (2014). Beşeri Coğrafya: İnsan, Kültür, Mekân. İstanbul: Çantay Kitabevi.

Türkoğlu, A. (1971). İktisadi Coğrafya I. İstanbul: İstanbul Matbaası.

Uludağ, S. (1999). İbn Haldun – Hayatı. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Yay, İstanbul, C.19, s. 538-543.

Ülken, H., Z., ve Fındıkoğlu, Z., F.,(1940). İbn Haldun. İstanbul: Kanaat Kitabevi.

Yıldırım, E. (2006). İbn-i Haldun’un İktisadi ve Mali Düşünceleri, Yüksek Lisans Tezi. Kütahya: Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisat Anabilim Dalı.

Kaynak Göster