Türk-İslam Eğitim Geleneğinde Öğretmen-Öğrenci İlişkilerinin Ahlaki Çerçevesi

Bilim ve teknolojideki gelişmeler her alanı olduğu gibi eğitim alanını da derinden etkilemektedir. Bu gelişmeler sayesinde eğitim ortamları yeniden düzenlenmekte, yeni araç-gereçler kullanılmakta, yeni öğrenme-öğretme kuramları, eğitim modelleri denenmekte, “aktif öğrenme”, “akıllı sınıf”, “sanal sınıf”, “teknoloji destekli eğitim” vb. kavramlar öne çıkarılmaktadır. Bütün bu teknolojik iyileştirmelere ve denemelere rağmen, eğitim süreçlerindeki kalite sorunları tartışılmaya devam edilmektedir. Yine bugün öğretmen-öğrenci ilişkileri, rolleri, sorumlulukları geçmişe nazaran daha farklı bir boyut kazanmıştır. Buna rağmen, bu ilişkilerin niteliği ve bu ilişkilerin temelinde yer alan değerler dünyasındaki erozyon sıkça sorgulanan hususlardan birisidir. İşte bu sorgulamalarda çağdaş fikirlere ihtiyaç olduğu kadar, uzun yıllar boyunca çeşitli toplum ve devletleri etkilemiş, ancak günümüzde unutulmuş, gerçekte eski(meyen) fikirlerin, değerlerin yeniden hatırlanmasına ihtiyaç vardır. Geniş bir coğrafyada etkili olmuş ve özellikle İslam toplumları üzerinde kalıcı izler bırakmış olan Türk-İslam ilim geleneğinde de bu konuda, sayısız örnekler vardır. İşte bu geleneğin başta gelen temsilcileri olan Selçuklu ve Osmanlı ilim mahfillerinde öğretmen ve öğrencilerin durumu, rolleri, öğretmen ve öğrenci ilişkilerinin ahlaki boyutu konusunda fikir teatisinde bulunmak bugünün eğitimcilerine önemli katkılar sağlayabilir. Bu çerçevede bu çalışmada İslam eğitim geleneğinde öğretmen ve öğrencilerin konumu ve rolleri hakkında özet bir bilgi verilmiş, daha sonra, öğretmenler ve öğrenciler arasındaki ilişkilerin ahlaki boyutu üzerinde durulmuştur. Literatür analizine dayanan çalışmada, Türk-İslam geleneğindeki öncü şahsiyetlerden Farabi, İbn Sina, Maverdi, Yusuf Has Hacib, Gazali, Mevlana, İbn Haldun, Taşköprülü-zâde, Kınalı-zâde gibi alimlerin eserlerinden, onlar hakkında yazılan eserlerden ve eğitim bilimi ile ilgili kaynaklardan yararlanılmıştır.

The Moral Frame of the Relationship between Teacher and Student in Turkish-Islamic Educational Tradition

Developments in science and technology have deeply affected the field of education as well as other areas. Owing to these developments, educational environments have been re-organized, new educational tools have been used, new learning and teaching theories and educational models have been tested, and some concepts such as “active learning”, “smart classroom,”, “technology supported education,” have been highlighted today. Despite all of these technological developments and trials, the problems of quality in educational process have been continued to be discussed. Again, relationship between teacher and student, their roles and responsibilities have gained a different dimension comparing with the past, the nature of these relationships and the erosion in the world of values placed on their bases have become one of the issues questioned frequently today. Thus, in this questioning, there is a need for recalling the ideas and values that have influenced various societies and states for a long time in history, but they have been forgotten in our day, indeed, they are not old as well as contemporary thoughts. There are numerous examples about this matter in Turkish-Islamic tradition which have been influential in a wide geographical area and left permanent signs particularly on Islamic societies. The situation of teachers and students, their roles, and the moral dimensions of relationship between teacher and student in the science tradition of Seljuks and Ottoman and discussing those ideas can provide a great contributions today’s educators. In this context, this article gives brief information about the position of teacher and student and their roles in the tradition of Islamic education, and then it emphasizes the moral dimensions of relationship between teachers and students.

Kaynakça

Akyürek, S. (2016). Kabisi. İçinde M. Köylü ve A. Koç (Edt.), Klasik İslam eğitimcileri. (ss.125-158). İstanbul: Rağbet Yayınları.

Akyüz, Y. (2012). Türk eğitim tarihi. Ankara: Pegem Akademi Yayınları.

Aydın, M. Ş. (1998). "Eğitim tarihi araştırmaları üzerine notlar", Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, (5), 83-98.

Aydın, M. Ş. (2001). “İslam eğitim geleneğinde öğretmenlik”, Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (11), 59-74).

Aydın, M. Ş. (2016). İbn Cemaa. , İçinde M. Köylü ve A. Koç (Edt.), Klasik İslam eğitimcileri. (ss.444-471). İstanbul: Rağbet Yayınları.

Baltacı, C. (1976). XV-XVI. asırlarda Osmanlı medreseleri. İstanbul: İrfan Matbaası.

Çelebi, A. (1998). İslâm’da eğitim-öğretim tarihi (Çev: A. Yardım). İstanbul: Damla Yayınları.

Çelikel, B. (2016). Gazali. İçinde M. Köylü ve A. Koç (Edt.), Klasik İslam eğitimcileri. (ss. 287-300). İstanbul: Rağbet Yayınları.

Dağ, M.ve Öymen, R (1974). İslâm eğitim tarihi. Ankara: MEB Yayınları.

Dam, H. (2016). Farabi. İçinde M. Köylü ve A. Koç (Edt.), Klasik İslam eğitimcileri. (ss. 38-97). İstanbul: Rağbet Yayınları.38-97.

Dodurgalı, A. (2016). İbn Sina. İçinde M. Köylü ve A. Koç (Edt.), Klasik İslam eğitimcileri. (ss. 209-211). İstanbul: Rağbet Yayınları.209-211.

El-Gazali, (1993). İhya-i ulumu’d-din. (Trc: A. Arslan). İstanbul: Sentez Yayınları.

Er, H. (2016). Kınalızade Ali Efendi. İçinde M. Köylü ve A. Koç (Edt.), Klasik İslam eğitimcileri. (ss. 605-624). İstanbul: Rağbet Yayınları.

Ez-Zernuci, B. (2011). Talim’ul müteallim. (Çev. Y. V. Yavuz). İstanbul: Feyiz Yayınları.

Hali, S. ve Rencüzoğulları S. (2017). “İslamiyet öncesi dönemde Türklerde eğitim”, 21. yüzyılda eğitim ve toplum Dergisi, 6 (17), 425-437.

Kaya, U. (2016). Yusuf Has Hacip. İçinde M. Köylü ve A. Koç (Edt.), Klasik İslam eğitimcileri. (ss. 256-286). İstanbul: Rağbet Yayınları.

Korkmaz, M. (2016). Taşköprülü-zade. İçinde M. Köylü ve A. Koç (Edt.), Klasik İslam eğitimcileri. (ss. 555-604). İstanbul: Rağbet Yayınları.

Korkmaz, M. (2018). “Taşköprülü-zade’ye göre öğretmenlik ve öğrencilik ahlakı” Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(3), 297-318.

Köylü, M. (2016). İbn Haldun. İçinde M. Köylü ve A. Koç (Edt.), Klasik İslam eğitimcileri. (ss. 515-540). İstanbul: Rağbet Yayınları.

Özkan, S. (2008). Türk eğitim tarihi. Ankara: Nobel Kitap Dağıtım.

Taşağıl, A., (2010). Talas Savaşı. Diyanet İslam ansiklopedisi, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. (39), 501.

Tetik, H. (2016). Zernuci. İçinde M. Köylü ve A. Koç (Edt.), Klasik İslam eğitimcileri. (ss.319-331). İstanbul: Rağbet Yayınları.

Unan, F. (2005). Klâsik dönem Osmanlı medreselerinde eğitim üzerine yapılmış çalışmalara dair bir bibliyografya denemesi. Dîvân İlmî Araştırmalar Dergisi, 18(1), 79-114. http://yunus.hacettepe.edu.tr/~unan/academicarticles.html (12.09.2018 tarihinde alındı.)

Usta, M. (2016). Mevlana. İçinde M. Köylü ve A. Koç (Edt.), Klasik İslam eğitimcileri. (ss.381-420). İstanbul: Rağbet Yayınları.

Ünalan, S. ve Öztürk, H. (2008). “İslamiyet’ten önce Türkler’ de eğitim ve öğretim”, Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13(2), 89–109.

Kaynak Göster