Geç Osmanlı Erken Türkiye Cumhuriyeti Döneminde Yabancılara Verilen Ekonomik İmtiyazlar

Bu makalede geç Osmanlı İmparatorluğu ve erken Türkiye Cumhuriyeti döneminde yabancılara verilen ekonomik imtiyazlar ile ilgili gelişmeler, 1876-1908, 1908-1919, 1919- 1923 olmak üzere üç döneme ayrılarak incelenmektedir. İlk dönemde Osmanlıların yabancı- lara ekonomik imtiyaz vermesi her ne kadar toplumsal yarar ve iktisadi gelişme arzusu ile güdülense de gerçekte nedeni Büyük Güçlere yarı-sömürgeci ekonomik bağımlılığın olduğu bir ortamda, yabancı sermayeye olan aşırı derecedeki ihtiyaçtır. 1908 sonrası dönemde ise söylem değişerek iktisadi bağımsızlık, milli iktisat ve milli sermaye tartışmaları yapılmış, fakat iş yabancılara ekonomik imtiyaz vermeye gelindiğinde saik ve uygulama aslında 1908 öncesi dönemdeki gibi kalmıştır. Ancak imparatorluğun çökmesi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulması ile durum değişmiş ve böylece yabancı ekonomik imtiyazlar mütehakkim yabancıların sökerek aldığı kazançlar olmaktan çıkıp belirli yabancıların talep değil, rica sunarak aldıkları iktisadi araçlara dönüşmüştür.

Foreign concessions in the late Ottoman Empire and the early Turkish Republic

This article traces the developments in concession granting to foreigners in the late Ottoman Empire and the early Turkish Republic and examines foreign concession granting in three periods: 1876-1908, 1908-1919 and 1919-1923. In the first period, Ottoman granting of foreign concessions, while motivated by the desire for social benefit and economic development, was dictated by the crippling need for foreign capital in an environment of semi-colonial economic dependence on the great powers. While the rhetoric changed in the post-1908 period to talk of economic independence, of national economy and national capital, in effect, when it came to awarding concessions to foreigners, the motivation and application remained what it had been in the pre-1908 period. In the aftermath of the collapse of the empire and with the emergence of the Turkish Republic the situation changed and foreign concessions were to transform from something extracted by dominant foreigners to something granted to certain foreigners only who presented requests not demands.

Kaynakça

Alpar, Cem, "Yabancı Sermaye", Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, Cilt II, İstanbul: İletişim Yayınları, 1983.

Barker, A.J., Townshend of Kut. A Biography of Major-General Sir Charles Townshend, London: Cassell, 1967.

Berkes, Niyazi, The Development of Secularism in Turkey, London: Hurst, 1998.

Boratav, Korkut, Türkiye İktisat Tarihi 1908-2007, Ankara: İmge Kitabevi, 2003.

Cemal Paşa, Hatıralar. İttihat ve Terakki I. Dünya Savaşı Anıları, der. Alpay Kabacalı, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2001.

Dinçer, Celal, "Osmanlı Vezirlerinden Hasan Fehmi Paşa'nın Anadolu'nun Bayındırlık İşlerine Dair Hazırladığı Lâyiha", Belgeler, Cilt V-VIII, sayı 9-12 (1968-71): 163.

Documents diplomatiques Français (1871-1914), 2nd. Series (1901-1911), cilt III (3 Janvier - 4 Octobre 1903), Paris, Imprimerie Nationale, 1931.

Documents diplomatiques Français (1871-1914), 2nd. Series (1901-1911), cilt XIII (26 Octobre 1910-30 Juin 1911), Paris: Imprimerie Nationale, 1955.

Düstur, birinci tertip, cilt 3, İstanbul: Matbaa-i Amire, 1293.

Düstur, üçüncü tertip, cilt 1, İstanbul: Milliyet Matbaası, 1929.

Fleet, Kate, "Money and politics: the fate of British business in the new Turkish Republic", Turkish Historical Review 2/1 (2011): 18-38.

G. Haldun, "Ecnebi Sermayesi ve Bizim Teşebbüsatımız", İctihad, sayı 48 (1 Haziran 1328): 1112-3.

Geyikdağı, V. Necla, Foreign Investment in the Ottoman Empire. International Trade and Relations 1854-1914, London: I.B. Tauris, 2011.

Gooch, G.P. ve Harold Temperley (ed.), British Documents on the Origins of the War 1898-1914, cilt V "The Near East, the Macedonian Problem and the Annexation of Bosnia 1903- 1909", Londra: H.M.S.O., 1928.

Grassi, Fabio L., L'Italia e la questione turca (1919-1923). Opinione pubblica e politica estera, Turin: Silvio Zamorani editore, 1996.

İnönü, İsmet, İsmet İnönü'nün Hatıraları. Lozan Antlaşması I, İstanbul: Yenigün, 1998.

Kent, Marian, "Agent of empire? The National Bank of Turkey and British Foreign Policy", The Historical Journal, 18/2 (1975), 367-89.

Mustafa Kemal, Nutuk, Ankara, 1927.

Ökçün, A. Gündüz, Türkiye İktisat Kongresi 1923 İzmir Haberler-Belgeler-Yorumlar, Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları, 1968.

Öztürk, Ali İhsan, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e İmtiyaz Usulüyle Yürütülen İstanbul Belediye Hizmetleri (Yap-İşlet-Devret Uygulaması) (1852-1964), İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, 2010.

Parvus Efendi, "Köylüler ve Devlet", Türk Yurdu, 1/9 (1327-1328).

Quataert, Donald, "Limited revolution: the impact of the Anatolian Railway on Turkish transportation and the provisioning of Istanbul, 1890-1908", The Business History Review, 51/2 (1977): 139-160.

Raccagni, Michelle, "The French economic interests in the Ottoman empire", International Journal of Middle East Studies, 11/3 (1980): 339-376.

Shorrock, William I, "The origin of the French mandate in Syria and Lebanon: the railroad question, 1901-1914", International Journal of Middle East Studies, 1/2 (1970): 133-153.

Şimşir, Bilal N., İngiliz Belgelerinde Atatürk (1919-1923), cilt IV "Ekim 1921-Ekim 1923", Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2000.

Sonyel, S.R., Turkish Diplomacy 1918-1923: Mustafa Kemal and the Turkish Nationalist Movement, London: Sage Publications, 1975.

T.B.M.M. Zabit Ceridesi, Devre 1, Cilt 10, İctima 3, s. 375, 30 Mayıs 1337 (30 Mayıs 1921).

T.B.M.M. Zabıt Ceridesi, Devre 1, Cilt 28, İctima 4, 8 Nisan 1339 (8 Nisan 1923), s. 436-515.

T.B.M.M. Zabıt Ceridesi, Devre I, Cilt 8, İctima 157, s. 433, 26 Şubat 1337 (26 Şubat 1921).

Tezel, Y. Sezai, "Birinci Büyük Millet Meclisinde Yabancı Sermaye Sorunu", Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi 25/1 (Mart 1970): 239-251.

The Economist, 12 Mayıs 1923.

The Economist, 13 Mayıs 1922.

The Economist, 14 Temmuz 1923.

The Times, 19 Haziran 1923.

The Times, 3 Mayıs 1922.

Toprak, Zafer, Türkiye'de "Milli İktisat" 1908-1918, Ankara: Yurt Yayınları, 1982.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA)

BOA BEO 1180 884 31, 1315-16/1314 (1898)

BOA İ. MMS. 121 5029, 13 Rebiülevvel 1308/15 Teşrin-i evvel 1306 (27 Ekim 1890)

BOA MMS. 121 5029, 13 Rebiülevvel 1308/15 Teşrin-i evvel 1306 (27 Ekim 1890)

BOA Y A Res 13 3, 15/27 Eylül 1880, 28 Mart/9 Nisan 1881 and 18/30 Nisan 1881.

BOA Y A Res 13 3, 28 Mart/9 Nisan 1881, 3/7 Haziran 1881, 18/30 Nisan 1881 and 28 Mart/9 Nisan 1881

BOA Y.PRK.A 4 78, 23 Safer 1305 (10 Kasım 1887)

Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA)

BCA 030 10 219 479 3, 1 Eylül 1339 (1923).

BCA, 030 10 154 87 3 (Ağustos 1338 [1922]).

BCA, 030 10 154 87 3, ff. 4-6, 12 Ağustos 1338 (12 Ağustos 1922).

The Papers of Sir Henry Babington Smith, Trinity College, Cambridge (Trinity College, Babington Smith)

Trinity College, Babington Smith, HBS 29 26 (1), Babington Smith'den Dawkins'e, 25 Şubat 1901.

Trinity College, Babington Smith, HBS 29 34 (3), Babington Smith'den Dawkins'e, 25 Nisan 1901.

Trinity College, Babington Smith, HBS 30 111 (1), Babington Smith'den Cassel'e, 24 Kasım 1910.

Trinity College, Babington Smith, HBS 30 167 (4), Babington Smith'ten to Cassel'e, 7 Nisan 1911.

Trinity College, Babington Smith, HBS 30 38 (4), Cassel'den Babington Smith'e, 13 Eylül 1910.

Trinity College, Babington Smith, HBS, 29 22 (3), 4 Ocak 1901'deki bir konuşmanın gizli raporu.

Trinity College, Babington Smith, HBS 29 22 (5), 4 Ocak 1901.

Trinity College, Babington Smith, HBS 30 2 (7), "Memorandum on Recent Ottoman Loan Negotiations", 4 Ekim 1910.

Trinity College, Babington Smith, HSB 30 38 (6-7), Cassel'den Babington Smith'e, 13 Eylül 1910.

Trinity College, Babington Smith, HBS 27 5 (2) b., The Daily Chronicle, 9 Ağustos 1909.

The Middle East Centre Archive, St Antony's College, Oxford (MECA)

MECA, Faringdon Papers, GB 165-0313, box 6, "Forest concession in Asia Minor", 9 Ekim 1923, "Summary of the report on the concession of the forests of the province of Castamouni and of the sub-division of Boli by Baron Hermann Groedel", 13 Eylül 1919.

MECA, Faringdon Papers, GB 165-0313, box 6, Bilinski'den Dickson'e, 3 Temmuz 1922.

MECA, Faringdon Papers, GB 165-0313, box 6, Cazès'ten Schrecker'e, 8 Mayıs 1924.

MECA, Faringdon Papers, GB 165-0313, box 6, Schrecker'den Dickson'e, 17 Mayıs 1924.

MECA, Faringdon Papers, GB 165-0313, box 6, Faringdon'dan Groedel'e, 22 Mayıs 1924.

MECA, Faringdon Papers, GB 165-0313, box 6, file no. 23, "Description et évaluation des forêts" (ve İngilizce çevirisi "Description and Valuation of the Forests"), 26 Eylül 1919.

MECA, Faringdon Papers, GB 165-0313, box 6, file no. 23, A.G.M. Dickson'dan Babington Smith'e, İstanbul, 19 Ocak 1922.

MECA, Faringdon Papers, GB 165-0313, box 6, Groedel'den British Trade Corporation'e, 12 Haziran 1924.

MECA, Mark Sykes Collection, GB 165-0275, box 2, file 6, item 71, Sykes'dan Lord Robert Cecil'e, 29 Temmuz 1917.

Swindon and Wiltshire Archives (SWA)

SWA, 947/861, Townshend'den Lord Long'a, 3 Ekim 1922.

SWA, 947/861, Curzon'dan Townshend'e mektup, 18 Ağustos 1922.

Kaynak Göster