Osmanlı-Azerbaycan Sosyo-Kültürel İlişkilerinde Karadeniz Bölgesi'ndeki Bazı Aşiretler ve Önemli Şahısların Rolü (15. Yüzyıl ve 16. Yüzyılın II. Yarısında)

Timur'un (1370--1405) Azerbaycan ve Anadolu'yu istilâsından sonra Osmanlı Devleti fetret dönemine, Azerbaycan ise Timurlular yönetimine girmiş ve bu iki Türk bölgesi arasındaki ilişkilerde de yeni bir dönem başlamıştır. Türk insanı farklı coğrafyalarda yaşamasına rağmen bu dönemde tarikatlar aracılığıyla da ilişki kurabilmiştir. 15. yüzyılın ikinci yarısında gerek Safevî propagandasının Anadolu'da artması ve gerekse de Osmanlı Devleti'nde yaşanan yeniden yapılanmalar nedeniyle ortaya çıkan toplu göçler Osmanlı--Azerbaycan sosyo--kültürel ilişkilerin oluşmasında bir basamak rolunu oynamıştır. Bu dönemde Karadeniz Bölgesi'nden de Azerbaycan'a çok sayıda Türkmen aşireti göç etmiştir. 16. yüzyıl başlarında Safevi Devleti'nin kurulmasıyla karşılıklı göç olayları yaşanmış; Şah İsmail'e bağlı Anadolulu Kızılbaş Türkmenleri Safevi Devleti'ne, Sünni Azeri Türkleri de Osmanlı topraklarına sığınmak zorunda kalmışlardır. Osmanlı--Azerbaycan sosyo--kültürel ilişkilerinde bir başka mesele de Azerbaycanlı ilim adamlarının planlı bir şekilde Osmanlı ülkesine celpedilmesidir. Bunu çok sayıda ilim ve sanat erbabının Osmanlı'dan Azerbaycan'a eğitim amacıyla gitmeleri ve Azerbaycan'da gerekli eğitimi alıp görev yapmak için tekrar Osmanlı Devleti'ne gelmeleri tamamlamıştır. Bu vesileyle 15. yüzyıl ve 16. yüzyılın II. yarısında çok sayıda mutasavvıf, şair, tabip, matematikçi, hattat, mimar, ilim ve fikir adamının Karadeniz Bölgesi bağlamında Osmanlı--Azerbaycan sosyo--kültürel ilişkilerinde önemli derecede rol oynadığı ortaya çıkmıştır.

The Role of some Tribes and Important Persons of the Black Sea Region in Socio-Cultural Relationships between the Ottoman and Azerbaijan (during the fifteenth century and in second half of the sixteenth century)

After Timur's (1370-1405) invasion of Azerbaijan and Anatolia the Ottoman fell into interregnum period and Azerbaijan was under the control of Timurs. After this new period in relations between these two Turkic regions started. Although Turkic people were living in different geographic regions they were able to build relations by the help of religious sects. In the second half of the fifteenth century, the mass migrationsdue to either the increas in gpropagande of Safavids in Anatolia or reconstmcturing in the Ottoman Empire played significant role in forming the socio-cultural relations between the Ottoman and Azerbaijan. In this period, many Turkmen tribes from the Black Sea region also moved to Azerbaijan. In the beginning of the sixteenth century the mutual migration events took place with the establishment of Safavid Empire. At the result, the Anatolian Kizylbash Turkmens that subjected to Shah Ismayil stayed in Safavids and the Sunni Azeri Turks had to take shelter in the Ottoman. The other issue that played an important role in socio-cultural relationships between the Ottoman and Azerbaijan is the attraction of Azerbaijanis cholarsto the Ottoman Empire. This process was completed with movement of many scholars and art men to Azerbaijan for getting an education and later returning back to the Ottoman for serving the Empire. In this regard, it was revealed that many sufis, poets, doctors, mathematicians, penmen, architects, scholars, and philosophers of the Black Sea region played an important role in socio—cultural relations between the Ottoman and Azerbaijan in the fifteenth century and second half of the sixteenth century.

Kaynakça

Abdi-Zade, Hüseyin Hüsameddin.(1927). Amasya arilıi. C. III, İstanbul: Akpınar, Cemil.(1995). Fethullah eş—Şirvanî. Türkiye Diyanet İşleri Vakti Ansıklopedisi (DİA), C. XII, İstanbul: 463.

Aktan, Çoşkun Can. Dileyici, Dilek. Saraç, Özgür.(2002). Osmanlı Tarihinde Vergi İsyanları I. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi. C.7. S. 2: 1-20.

Akün, Ömer Faruk.(l997). Hâfız-ı Acem. DİA, C. XV, İstanbul: 80-83.

Anonim.(1993). Tarilı—e Kili/basan (Kızılbaş/ar ariln). Çeviren ve şerhler M.E.Mehemmedi. Bakü: Arslan, Hüseyin. (2001). yy. Osmanli Toplumunda Yönetim, Nüfüs, İskan, Göç ve Sürgün. İstanbul:

Ayvansarayi, Hüseyin Efendi, Ali Satı Efendi. (1281). Hadikatül Cevami C. I, İstanbul:

Aşık Çelebi. (1994). Mesa’i'rüğs—Su’ara, İnceleme Tenkitli Metin, I, Hazırlayan: Filiz Kılıç, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Eski Türk Edebiyatı Anabilim Dalı Doktora Tezi, Ankara: Aşık Paşa—Zâde.(1332). evârîli—i Al—i Osman. İstanbul:

Babinger, Franz -Fuat Köprülü.(1994). Anadolu ’da İslâm1yet. İstanbul:

Bayram, Mikail.(1999). Fatih Sultan Mehmet'in Trabz on'u Feth Edişinin Gerekçeleri, Trabzon arilii Sempozyumu, 6—8 Kasım 1998, Trabzon: 137-140.

Bitlisî, Şerefhan.(1976). Şeref—Name. Rusça'ya çeviren: E. 1. Vasilyev. Moskova:

Budak, Abdulhamit. (2015). Bir Şehir Bir Tarikat Amasya ve lıalvetilik. Amasya:

Bursalı Mehmed Tahir.(2000). Osmanli Müellifleri, C.I. Ankara:

Dedeyev, Bilal. (2008). Safevî Tarikatı ve Osmanlı Devleti İlişkileri. Uluslararasi Sosyal Arastirmalar Dergisi, C. ., S. 205 -22 3. WWW.sosyalarastirmalar.com/cilt1/sayi5/sayi5pdf/dedeyev_bilal.pdf: 09.07.2015

Dedeyev, Bilal. (2009a). 15—16. Yüzyıllar Osmanlı Azerbaycan İlişkileri Bağlamında Osmanlı Devleti ve Halvetiye Tarikatı. Modem Türklük Arastirmalari Dergisi, C. 6, Sy. 1, Ankara: 91-106.

Dedeyev, Bilal. (2009b). Osmanlı Eğitimine Katkıda Bulunan Bazı Azerbaycan Müderrisleri (15. yüzyılın II yarısı ve 16. yüzyılın yarısı). Journal oanfqaZ Universtiy, N9 26, Bakü: 215—223.

Dedeyev, Bilal. (2014). Yeni Çağ Devri Osmanlı Devleti'nde Yaşamış Karabağlı Alimler. Journal oantğaz University, Volume 2, Number 1, Baku: 3-l4..

Eskinar, Cemal.(1999). Fethullah eş'Şirvani eş'Şemahi (15. asırda yaşamış görkemli riyaziyyatçı, astronom ve coğrafıyaşünas). Azerbaijan İRS, Winter—Spring, 65—69.

Erdem, İlhan. (1991). Ak—Koyunlu Devleti'ni Meydana Getiren Aşiretler, (Çeviri J. Woods'un) "TheAqqoyunlu, Clan, Confederationand Empire", Minneapolis (1976)

adlı eserinin 197-214 sayfaları arasından yapılmıştır, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi aril] İncelemeleri Dergisi, VI, İzmir, S. 243 -265.

Erşahin, Seyfettin.(2002). Akkoyunlular Ankara:

Ertaylan, İsmail Hikmet. (1948). Külliyat—i Divan—iKabü/î, İstanbul:

Ertuğrul, Özkan. (1988). Acem Ali. DİA, C. I, İstanbul: 322

Ezimli, Dilaver.(2007). Azerbaycanın Avrupa ile Ticaret Elakelerinde Vergi Güzeştlerinin Rolü (XV. asrın II yarısı—XVII. asrın yarısı). Şah İsmayıl Hatai VI Ümumrespublıka elmi—praktıki konferansın material/arı Bakü: 15-128.

Feridun Bey.(1274). Münşeatı'ı'îs—Selatın, C. I. İstanbul:

Ferzalibeyli, Şahin Fazil.(1999). Azerbaycan V6 Osmanlı Imperiyası, V. —XVl. Asırlar. Bakü:

Gelibolulu Mustafa Ali. (1926). Menakıb—ı Hünerveran. İstanbul:

Gelibolulu Mustafa Alî.(1997). Kitâbü’t—Tarıh—iKünhüY—Ahbâr. Hazırlayan: Ahmet Uğur ve diğerleri. C. I, II. Kısım. Kayseri:

Gökmen, Ertan. (1997). Yavuz Sultan Selim'in İran'dan ve Mısır'dan Getirdiği Sanatkarlar. TürkKültüıü, Sy: 407: s.143—151.

Qiyasi, Cafer. (1975). Tebrizskiye Arxitektorı Turçii (XIII—XVI VV). Azerbaycan SSR Bilımler Akademisı, Meıuzeler—Dokladı, C. XXXI (7), Bakü: 72-77.

Hâfız Hüseyin Kerbelayî Tebrizî (1349). Ravzetü’I—Cı'naîn ve Cennetü’l—Cinan, C. İİ, Tahran:

Hikmet (Ertaylan), İsmail. (2013). Azerbaycan Edebiyatı Tarıhi l—ll. Hazırlayan: Parvana Bayram. Ankara:

Hınz, Walther.(1992). Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd. Çeviren: Tevfik Bıyıklıoğlu. Ankara:

Hoca Sadeddin. (1979). aîcü’t—TeVarıh. Hazırlayan: İsmet Parmaksızoğlu. C. V. İstanbul:

Hulvi. (1993). Lemezaît—ı Hulviyye ez Lemazat—ı UlViyye. Hazırlayan: Mehmet Serhan Tayşi. İstanbul:

İlğürel, Mücteba.(1993). Celali İsyanları. DİA. C. 7: 252—257:

Şlhan, Şahin.(1999). Osmanlı-Akkoyunlu Nüfus Mücadelesinde Trabzon. Trabzon arıhi Sempozyumu, 6—8 Kasıın 1998, Trabzon: 153—157.

İnalcık, Halil. (2015). Has—bağcede Ayş 11 arab, nedim/er—şairler—ınutrıbler. İstanbul:

ll. Bayezid Dönemine Ait 906/1501 arıhli Ahkâm Defteri(1994). Hazırlayanlar: İlhan Şahin-Feridun Emecen. İstanbul:

Karl, Jahn. (1979-1980). Tebriz Doğu ile Batı Arasında Bir Ortaçağ Kültür Merkezi. Çeviren:

İsmail Aka. Ankara Üniversitesi Dil V6 anh—Coğrafiya Fak. Tarıh Bölümü Tarıh Araştırmaları Dergisi, XIII/24, Ankara: 59-79.

Kâtib Çelebi.(1941). Keşfli’z-Zünıîn. C. II. 1stanbu1:

Kasımov, Heyirbey. (2008). Orta Asr/arda Azerbaycan Medeniyyeti. Bakü:

Kastamonlu Latifı. (1314). ezkere—i Latiti. İstanbul:

Kayaalp, İsa. (2001). Kabülî. DİA. C. XXIV. İstanbul: s. 43

Kenan, İnan. (1999). Trabzon'un Fethi. Trabzon arıhi Sempozyumu, 6—8 Kasım 1998,

Trabzon: 141-151.

Komisyon. (1979). Emiri Mehmed Bey. Türk Dili V6 Edebiyatı Ansıklopedisi DEA), C. 3, İstanbul: 37.

Komisyon. (1981). Hâşimî. TDEA, C.4, İstanbul: 140.

Komisyon, Ali b. Abdullah (Acem, Esir). Osmanlı Araştırmaları, http://WWW.os ar.com/

modules. php? name :Encyclopedia&op:content&tid:501382 (17.04.2014).

Kırzıoğlu, Fahrettin (1998). Osmanlılar’ın Kafkas Elleri'ni Fethi (1451 —1590). Ankara:

Kunter, Halim Baki. (1960). Mimar Ali Beyin bilinmeyen iki vakfıyyesi. V. Türk Tarıh Kongresi, Ankara 12—1 Nisan—1956. Ankara: 438-442.

Küçükdağ, Yusuf. (1994). Vezir—iAzam PîrîMelimed Pasa. Konya:

Küçükdağ, Yusuf(2002). Osmanlı Devleti'nin Şah İsmail'in Şiî Propagandalarına Halvetîye

ile Karşı Koyma Politikası. Xlll. Türk arilii Kongresi 4—8 Eim 1999 Ankara, Ankara: 435-444.

Lamiî. (1270). Tercüme—iNeiîaliaîtül—Üns. İstanbul:

Mahmudov, Yakup. (2006). Azerbaycan Diplomatiyasr Bakü:

Mecdî. (1989). Şekaik Tercümesi. C. I-II. İstanbul:

Mehmed Süreyya.(1996). Sicili—i Osmanî. C. II, 111, V. İstanbul:

Muhammed bin Mahmud Şirvani. (2012). nlite—i lVliradi (CeVliemame). İnceleme—Dizin—

Tıpkıbasım, Hazırlayan: Mustafa Argunşah. İstanbul:

Musalı, Namiq. (2011). 1. Şal] lsmailin Hakimiyeti. Bakü:

Musalı, Vüsale. (2009). Osmanlı ezkirelerinde Azerbaycan Şairleri. Bakü:

Musayeva, Azade.(1986). Şerk Elyazma Kata/okları Esasinda Azerbaycanli Müelliflerin Elyazmalarinin Toplu Kataloğu. (Basilmamistir). Azerbaycan Bilimler Akademisi Elyazmalar Enstitüsü. C. İ. Bakü:

Musayeva, Azade.(2007). V—XVl asrlar Azerbaycan Mübaciret Edebiyati ve Hali/i Firkatnamesi. Bakü:

Münşi, İskender Bey Türkman.(2010). areX—e Aleinarayi Abbasi. Farsçadan tercüme: Şahin Farzaliyev. Bakü:

Müstekim—Zâde. (2000). Mecelletü’n —Nisab. Ankara:

Nesirov, Elnur. (2011). Orta Esrlerde Yaşamis Azerbaycanli Alimler. Bakü:

Onullahi, Seyidağa.(1982). XIII-XVII. Asırlarda Tebriz Şehrinin arilii. Bakü:

Orgun, M. Zarif. (1937). Hassa mimarlar. Arkitekt, sy. 12. İstanbul: 333-342.

Pala, İskender. (1982). Kabülî, TDEA, C. 5, 1stanbu1: s. 66.

Paydaş, Kazım. (2004). Akkoyunlular Döneminde Ticaret. Ankara Üniversitesi Dil ve arili Coğrafiya Fakültesi' aril] Bölümü arili Araştirma/ari dergisı, C., 23, S. 36: 213-224.

Peçevî.(1980). aril]. Hazırlayanlar: Fahri Ç. Derin, Vahit Çabuk, C. I. İstanbul:

Piriyev,Vaqif (2003). Azerbaycan XIII-X1VAsrlarda. Bakü:

Rüzbihan, Fazlullah.(1987). arili—iAlem Ara”—yi Emini”. Rusça'ya çeviren: G. Minorskaya. Bakü:

Sehî Bey. (1998) Hest—Beliişt. Hazırlayan: Mustafa İsen. Ankara:

Serin, Muhittin. (1997). Hamdullah Efendi, Şeyh. DİA, Cilt 15, Ankara: 449-452.

Solak—Zâde. (1989). aril], C. I, II, Hazırlayan: Vahit Çabuk. Ankara:

Suyolcuzade, Mehmed Necib .(1942). DeVlia—tüI—Küttab. Tertip ve tashih eden: Kilisli Muallim Rifat, İstanbul:

Sümer, Faruk.(1992a). Safeviler Devleti’nin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu ürkleri’nin Rolü. Ankara:

Sümer, Faruk.(1992b). Çepniler İstanbul:

Şahin, Kamil. (1996). Habib Karamanî. BİA,, C. XIV, İstanbul: 371-372.

Şemseddin Sâmî.(1996). Kâmusu’l—A ’Iaîm. Tıpkı Basım. C. V. Ankara:

Şeritli, Kamandar. (1999). Mahmud Şirvani. AMEA EİE/ologiya Meseleleri. Bakü: 56-67.

Şevkî, Osman.(1991). BeşbucukAsir/ik Türk Tebabeti arilii. Hazırlayan: İlter Uzel. Ankara:

Taşköprî—Zâde.(1985). Şakaikü’n—Numaniye. İstanbul:

Tihranî, Ebu Bekr-i. (2001). Kitab—i Diyarbekriyye, Çeviren: Mürsel Öztürk. Ankara:

Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. (1977). Osmanlılar Zamanında Sarayda Musiki Hayatı. Belleten, C. XLI, Sayı: 161: 79—114.

Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. (1998). Osman/1 yanın. C. II. Ankara:

Ünver, İsmail. (1997). Hamidi. DİA, C. XV, İstanbul: s. 461 -462.

Üzüm, İlyas.(2002). Kızılbaş. DİA. C. XXV: 546-557:

Yazıcı, Tahsin. (1988). Safevîler. İslam Ansıldopedl'sıî, C. X, İstanbul: 53—59.

Woods, John E. (1993). Akkoyunlular (Aşiret, Konfederasyon, İmparatorluk, 15. Yüzyıl ürk— İran Siyaseti Üzerine Bir İnceleme), Çeviren: Sibel Özbudun. İstanbul:

Kaynak Göster