XIX. yüzyıl ortalarında İspir kazasında vakıflar (Evkâf Nezâreti Defterlerine Göre)

Vakıflar, Osmanlı sosyo-iktisadi yapısında son derece önemli rol üstlenmiş kurumlardır. Eğitim, sağlık ve kültür başta olmak üzere birçok alanda hizmet vermişlerdir. Tarihi oldukça eskiye dayanan ve XVI. yüzyılda Osmanlı egemenliğine giren İspir yöresinde de bu bağlamda vakıflar tesis edilmiştir. Bir kısmının kuruluşu XIII.yüzyıla kadar uzanan yapılar, vakıflar sayesinde günümüze kadar ayakta kalabilmişlerdir. Bu çalışmada evkaf defterleri kullanılarak, XIX. yüzyılda İspir’de varlığını sürdüren on altı vakıf tespit edilmiştir. Bunların yıllık gelir gider durumu, istihdam edilen personel sayısı ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Foundations in the Ispit district in the mid-19th century

Waqfs were very important institutions which undertook very important responsibilities in the Ottoman socio-economic life. They served in many fields like education, health and culture. In this frame, the waqfs were formed in İspir that had a deep history and entered to the Ottoman rule in 16th century. The buildings, history of some goes back until 13th century, have been able to survive up to now thanks to the waqfs. In this article, sixteen waqfs which existed in İspir in 19th century were detected in waqf registrations. Income-expenditure conditions and number of employees were comprehensively undertaken.

Kaynakça

Arşiv kaynakları:

Başbakanlık Osmanlı Arşivi ( BOA), Nezaret Sonrası Evkaf Defterleri (Ev.d), nr. 11004.

BOA.EV.d., nr.12112.

BOA.EV.d., nr. 13812.

BOA.EV.d., nr. 14248

BOA.EV.d., nr.17684.

BOA.EV.d., nr. 17737.

BOA.EV.d., nr. 17773.

BOA. Erzurum Ayniyât Defterleri, nr.833.

BOA. İrade Dahiliye ( İ.DH.), nr. 83765.

BOA. Meclis-i Vükelâ (MV), nr. 33/20.

BOA. Tapu Tahrir Defterleri (TTD), nr.199.

BOA, 387 Numaralı Muhâsebe-i Vilâyet-i Karaman ve Rûm Defteri (937/1530), Ankara 1997.

Salnâme-i Devlet-i Aliye-i Osmaniye (DS) 1283.

Kitap ve makaleler:

AKGÜNDÜZ, Ahmet, İslam Hukuku ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesi, Ankara 1988.

AKTEMUR, A.Murat; Kukaracı, İ.Umut, Kültür Varlıkları İle İspir, Erzurum 2004.

Ali Cevad, Memâlik-i Osmaniyenin Tarih ve Coğrafya Lügâtı, I, İstanbul 1314.

AYDIN, Dündar, Erzurum Beylerbeyliği ve Teşkilatı, Kuruluş ve Genişleme Devri 1535 - 1566, Ankara 1998.

BARKAN, Ömer Lütfi,"Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskân ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler I, İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zâviyeler", Vakıflar Dergisi. sayı II, Ankara 1942, s. 279-304.

BAŞAR, Fahameddin, Osmanlı Eyâlet Tevcihâtı ( 1717–1730), Ankara 1997.

BEYGU, Abdurrahim Şerif, Erzurum Tarihi, Anıtları, Kitabeleri, İstanbul 1936.

ÇAĞLAYAN, Mustafa Yılmaz, Şu Bizim İspir, Erzurum 1981.

Evliya Çelebi, Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, II, (haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı), İstanbul 1999.

HAMILTON, William J., Researche in Asia Minor, Pontus, and Armenia with Some Account of Their Antiquities and Geology, London 1842.

Herodotos, Herodot Tarihi, (çev. Müntekim Ökmen) , İstanbul 1991.

Kâtip Çelebi, Kitâb-ı Cihannûma, İstanbul 1145.

KAYABALI, İsmail; Arslanoğlu, Cemender, Beş Nehir ( Çoruh, Kür, Aras, Dicle ve Fırat) Boyunun Türklüğü, I, Ankara 1990.

KAYAOĞLU, İsmet, "Vakfın Menşei Hakkında Görüşler" Vakıflar Dergisi, sayı XI, Ankara 1976, ss.49-56.

KILIÇ, Ümit, XVI. Yüzyılda Erzurum Eyaletinde Vakıflar, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, Erzurum 2005.

KIRZIOĞLU, Fahrettin, Osmanlıların Kafkas Ellerini Fethi (1451-1590), Ankara 1998.

KONUKÇU, Enver, Selçuklulardan Cumhuriyet Erzurum, Ankara 1992.

KONYALI, İbrahim Hakkı, Abideleri ve Kitabeleri ile Erzurum Tarihi, İstanbul 1960.

KÖPRÜLÜ, M. Fuad, “Vakıf Müessesesinin Hukukî ve Tarihi Tekâmülü", İslâm ve Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları ve Vakıf Müessesesi, (yayına hazırlayan Orhan F.Köprülü), Ankara 2005.

KÖSE, Abdullah, İspir ve Çevresinin Bölgesel Coğrafya Etüdü, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi, Erzurum 1991.

KÜRKÇÜOĞLU, Erol, Ortaçağ’da Erzurum (V-XV. Yüzyıllar), Erzurum 2007.

Ksenophon, Anabasis (Onbinlerin Dönüşü), (çev.Tanju Gökçöl), İstanbul 1998.

KUBAN, Doğan, "Anadolu Türk şehri" , VD.,sayı VII., İstanbul 1968, ss.53-73.

MERÇİL, Erdoğan, Müslüman Türk Devletleri Tarihi, İstanbul 1985.

MİROĞLU, İsmet, XVI. Yüzyılda Bayburt Sancağı, İstanbul 1975.

ÖZGER, Yunus, XIX. Yüzyıl Bayburt (Sosyo-Ekonomik, İdari ve Demografik Yapı), İstanbul 2008.

ÖZGER, Yunus, “XIX. Yüzyılın İlk Yarısında İspir ve Köylerinin Nüfusu”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, yıl 14, sayı 34, Erzurum 2007, ss.275-294.

ÖZTÜRK, Nazif, Menşei ve Tarihi Gelişimi Açısından Vakıflar, Ankara 1983.

ÖZTÜRK, Nazif, Türk Yenileşme Tarihi Çerçevesinde Vakıf Müessesesi, Ankara 1995.

PAKALIN, Mehmet Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, III, İstanbul 1993.

SÜMER, Faruk, Doğu Anadolu'da Türk Beylikleri, Ankara 1998.

TURAN, Osman, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, İstanbul 2004.

UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, “Gazi Orhan Bey Vakfiyesi”, Belleten, cilt V, sayı 19, Ankara 1941, ss.277-288.

ÜNSAL, Veli, Eskiçağ'da İspir ve Çevresi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Master Tezi, Erzurum 2000.

ÜNSAL, Veli, Tarihi ve Arkeolojik Yönüyle Bayburt-İspir-Yusufeli Çoruh Havzası, Trabzon 2006.

YEDİYILDIZ, Bahaeddin, XVIII. Yüzyılda Türkiye'de Vakıf Müessesesi Bir Sosyal Tarih İncelemesi, Ankara 2003.

Kaynak Göster