OSMANLI TÜRKÇESİ İLE YAZILMIŞ FETVALARIN FIKIH İLMİNE KAYNAKLIĞI

Fıkıh ilminin iki temel kaynağı olan Kur’ân-ı Kerim ve sünnetin ortaya koyduğu genel prensiplerin yaşanan hayat açısından bir değer ifade etmesi ancak onların yaşama geçirilmesi ile mümkün olabilir. Bu da aklî yetinin dünyayla ilgili işlerde kullanılarak düşünce üretilebilmesi ile gerçekleşebilir. Fıkıh ilminin olgusal gerçeklikle ilişkisini kuran bir hukuk üretim biçimi olarak fetva, doktriner anlamda hukukî yorumlama ve hukukun gelişimine katkı sağlayan faktör olmuştur. Bu bağlamda, Osmanlı Türkçesi fetvalar, dinin açık ve yerleşik bir hükmünün aktarılması veya açıklanması mahiyetinde olduğunda Şarî‘in hükmünü açıklama olarak değer hükmü taşırken, Kur’ân ve sünnette hakkında hüküm bulunmayan bir konuda dinî hükmün araştırılması mahiyetinde olduğunda ise fıkhî yorum, re’y ve içtihat olarak değer hükmü taşımaktadır. Diğer taraftan Osmanlı Türkçesi fetvalardaki bilgiler, özellikle kaynak değerlendirmesi ve hükme erişme ve hüküm çıkarma yöntemleri ve sonraki asırlarda ortaya çıkan yeni problemlere cevap üretilebilmesi ile fıkıh mirasımız açısından son derece önem arz etmektedir. Ayrıca birey ve toplumla ilgili konularda yetkili mercilerce verilen söz konusu fetvalar hem halkın dini konularda bilgilendirilip aydınlatılmasına, hem de Müslüman toplumlarda İslam’ın anlaşılması ve uygulanmasına yardımcı olmuştur. Bu bağlamda, fıkıh ilminin canlılığında ve gelişmesinde önemli ölçüde pay sahibi olmuş Osmanlı Türkçesi fetvalar, hem teorik yönden fıkıh doktrini de besleyen bir literatür olması bakımından, hem de adli sahada geniş ölçüde kaza birliğinin oluşmasına ve aynı ilmi disiplin içinde iç denetimin sağlanmasına hizmet etmesi gibi pratik/uygulama yönünden kaynak değer ifade etmektedir.

___

  • AKGÜNDÜZ, Ahmet, “Fetâvâ-yı Ebûssuûd Efendi”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi, 1995, XII/441-443. --------, “Ebüssuûd Efendi”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi, 1994, X/365-371. APAYDIN, H. Yunus, “İctihad”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi, 2000, XXI/432-445. ATAR, Fahrettin, “Fetva”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi, 1995, XII/486-496. AYDIN, M. Âkif, Türk Hukuk Tarihi, Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş., 13. Basım, İstanbul 2015. BERKİ, Ali Himmet, İslâm Şeriatinde Kaza (Hüküm ve Hâkimlik) Tarihi ve İfta Müessesesi, Ankara 1962. BİLMEN, Ömer Nasuhi, Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılahât-ı Fıkhiyye Kamusu, İstanbul (ty.). BUHÂRÎ, Ebî Abdullah Muhammed b. İsmail, Sahihu’l-Buhârî, el-Mektebetü’l-İslâmiyye, İstanbul, (t.y.) BOYNUKALIN, Ertuğrul Boynukalın, “makāsıdü’ş-şerîa”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi, 2003, XXVII/423-427. CANDAN, Abdurrahman, “İmam Şafiî’nin Erken dönem (Kadim) Görüşlerinin Oluşmasında İmam Malik’in Etkisi”, Diyanet İlmi Dergi, Diyanet İşleri Başkanlığı Dini Yayımlar Genel Müdürlüğü, cilt: 47, Sayı: 2, Nisan-Mayıs-Haziran 2011, ss. 117-144. CİN, Halil-AKGÜNDÜZ, Ahmet, Türk-İslam Hukuk Tarihi, OSAV Yayınları, İstanbul 1995. DEMİRAY, Mustafa, Netîcetü’l-Fetâvâ, Şeyhülislam Fetvaları, Osmanlıca Hukuk ve Toplum 6, Klasik 102. Kitap, Elma Basım, Arka kapak, İstanbul 2014. DÜZENLİ, Pehlul, Osmanlı Hukukçusu Şeyhülislâm Ebussuûd Efendi ve Fetvâları, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, Konya 2007.