Türk Müziği Tarih Yazımında Avrupa Merkezci ve Milliyetçi İdeolojilerin Mehter Örneklemi Üzerindeki Yansımaları

19. yüzyıl başlarından itibaren Türk müziği tarihinin seyri ve yazımı, bir yandan Avrupa merkezci diğer yandan ise milliyetçi olmak üzere felsefi anlamda birbirine zıt olması beklenen iki anlayışın etkisi altındadır. Yakın tarihe bakıldığında bu etkinin sadece müziğin yapılma şekline değil, tarihini kaleme alma anlayışına da yön verdiği görülmektedir. Türk kültür tarihinin en güçlü geleneklerinden biri olan mehter ise bahsedilen etkinin görüldüğü en somut örneklerden birisidir. Özellikle müzik süreli yayınlarında askerî müzikle ilgili makalelerde milliyetçi ve Avrupa merkezci ideolojilerin izlerini en açık şekliyle izlemek mümkündür. 1920’li yıllardan itibaren doğrudan müzik odaklı olarak yayınlanan dergiler, bu ideolojilerin tarih yazımındaki kuramları gösteren önemli kaynaklardır. Bu nedenle bu dergiler, bu çalışmanın temel başvuru kaynakları durumundadırlar. Çalışmanın amacı, müziği ve tarihi anlamak, aktarmak noktasında, dönemi etkisi altına alan ideolojilerin nasıl çalıştığını mehter örneklemi üzerinden takip etmektir. Özet Türk müziği sahip olduğu bütün özellikleri ile çok köklü ve zengin bir mirasa sahiptir. Ancak bugün dâhi bu mirasın tarihini yazabilmek en çetrefilli sorunlardan birisi olarak karşımızda durmaktadır. Türk müziğine yönelik bilgi veren kaynakların çeşitliliği, Türklerin yaşadığı coğrafyalar, kullandıkları alfabeler, farklı kültürlerle etkileşimleri gibi konular bu sorunu çetrefilli hale getiren sebeplerin başında gelir. Ancak bu sorunlar içerisinde öncelikli olarak çözüm bekleyen esas mesele Türk müziğinin tarihsel ve kültürel gerçeklerinden uzak ideolojilerdir. Batılılaşma, Avrupa merkezci ve Milliyetçi ideolojiler Türk müziğinin tarihsel seyrine yön verdikleri gibi tarih yazımı noktasında da kültürel gerçekliğinin anlaşılmasına engel olan ideolojilerdir. Bu nedenle, bu araştırma, Türk müziğinin tarihsel seyrine ve tarih yazımına etki eden ideolojilerin izlerini müzik süreli yayınları üzerinden mehter örnekleminde takip etmek amacıyla yapılmıştır. Araştırma, ideolojilerin müzik tarihini ve bu tarihin yazımını nasıl şekillendirdiğini ortaya koymak bakımından önemlidir. Araştırmanın temel başvuru kaynaklarının müzik süreli yayınları olmasının birkaç sebebi vardır. Bunlardan ilki, bu yayınların yayınlandıkları dönemlerin yakın tanıkları olması ile ilgilidir. Bir diğer neden ise dergilerin belli bir ideolojiye yönelik olmasıdır. Bu özellikleri nedeni ile süreli yayınlar yayınlandıkları dönemlerin siyasi atmosferini, kuramsal yaklaşımlarını, ideolojilerini bünyesinde barındırmaktadır. İdeolojik etkiler bu nedenlerle müzik süreli yayınları üzerinden takip edilmektedir. Araştırmada öncelikle müzik süreli yayınlarının tespiti yapılmıştır. Çeşitli kütüphane ve özel arşivlerden elde edilen 13 dergi araştırmaya dâhil edilmiştir. Bu dergiler, Âlem-i Musiki (1919), Musiki Dergisi (1931), Müzik ve Sanat Hareketleri (1934-1935), Radyo (1941-1949), Musiki Ansiklopedisi (1947-1948), Musiki Mecmuası (1948- 2006), Müzik Görüşleri (1949-1953), Türk Musikisi (1954-1955), Orkestra (1962-1997), Ankara Filarmoni (1964-1991), Musiki ve Nota (1969-1971/1983- 1985), Sanat ve Kültürde Kök (1981-1982), Mızrap (1982-1987) isimli dergilerdir. Dergilerin tespitinin ardından öncelikle mehterle ilgili makaleler tespit edilmiş, daha sonra “içerik” ve “söylem” analizleri ile mehterle ilgili temalar ortaya çıkarılmıştır. Bu temalar mehterin, “tarihi, teşkilatı, eğitimi, bestecileri ve repertuvarı, giysileri, icrası, çalgıları, işlevi, Avrupa müziğine etkileri, yeniden kurulmasına yönelik öneriler” olarak tespit edilmiştir. Bu temaların her birinde mehtere yönelik bilgilerin yanında ideolojik etkilerin de açıkça yer aldığı görülmüştür. 1826 yılında mehterin kaldırılması, 1914 de yeniden kurulması, 1935 yılında yasaklanması, 1953 yılında yeniden kurulması, 1980 yılında tekrar yasaklanması mehter tarihinde ideolojilerin ne kadar etkili olduğunu göstermesi bakımından önemlidir. Batılılaşma ideolojisinin mehter tarihine etkilerini gösteren en somut kanıtları kaldırma, yasaklama ve yeniden kurma girişimlerinde görebilmek mümkündür. Yüzlerce yıllık bir birikimi olan mehterin teşkilatları için de aynı etkiler görülmektedir. Teşkilat olarak 1826 da kaldırılmadan önce, katlı sistemlerle oluşturulan mehterler yine kat geleneğine göre devlet hiyerarşisini belirtir, savaş ve barış dönemlerinde sayıları değişir ve daha birçok yönden teşkilat özelliklerine sahiptir. Kültürel gerçeklikle ilgisi olmayan ideolojiler mehterin teşkilat özelliklerine de önemli derecede etki etmişlerdir. Eğitimini “meşk” geleneği ile sürdüren mehterler artık tamamen batılı yöntemlerle eğitimlerini devam ettirecekledir. 1914 yılından itibaren kurulan mehterlerde nota ile icap eden metotlar uygulanacak, çalgı eğitimleri de yine bu metotlar üzerinden devam ettirilecektir. İdeolojilerin en somut etkileri ise mehter repertuvarında görülmektedir. 1826 öncesi sözlü eserlerde vurgulanan “İslam”, “gaza”, “padişah”, “âli Osman” söylemleri 1900’lü yıllardan itibaren “vatan”, “bayrak”, “millet”, “Türk” söylemlerine dönüşmüştür. 1826 öncesine ait minyatürler incelendiğinde 1914 yılından itibaren giyilen mehter kıyafetlerinin de birbirinden oldukça farklı olduğu görülmüştür. Savaşlarda veya barış dönemlerinde, çeşitli şenlik ve bayram törenlerinde, devletin bağımsızlığı adına vurulan nevbette gösterilen icra özelliklerinin de 1914 sonrasında farklı bir noktaya geldiği anlaşılmıştır. Mehterin önemli bir çalgısı olan “boru” çalgısı 1900’lü yıllardan itibaren eski özelliklerini yitirmiş yerini Avrupai tarzda borular almıştır. Savaşlarda askerin yanında duran, devletin bağımsızlığını ifade eden, halk ile devletin birlikteliğini gösteren mehterler 1826 da kaldırılınca bu türden birçok işlevini yitirmiştir. Mehtere yönelik bütün temalarda ideolojilerin doğrudan etkileri açık bir şekilde görülmektedir. Tarihsel seyrine bu denli etki eden ideolojiler, tarih yazımı noktasında da aynı etkiyi göstermişlerdir. 1900’lü yıllardan itibaren yazılan makalelerde hem yazıldıkları dönemin siyasi atmosferi hem de Avrupa merkezci ve milliyetçi ideolojilerin etkileri açık bir şekilde görülmektedir. Kökleri Orta Asya’ya dayandırılan mehter, milliyetçi bir etki ile Türk kimliğinin, vatan, bayrak ve millet sevgisinin bir yansıması olarak görülmektedir. Makalelerde mehterlerin eğitimlerini Batılı usullerle yapması gerektiği, eserlerini çoksesli icra etmesi gerektiği anlayışları ise Avrupa merkezci ideolojinin tarih yazımı noktasındaki etkilerini açıkça göstermektedir. Bu örnekler, ideolojilerin, mehter tarihinin yazımına ne denli etkileri olduğunu göstermesi bakımından çok önemlidir. Sonuç olarak ideolojilerin, mehterin tarihsel seyrine ve tarihinin yazımına son derece önemli etkileri olduğu anlaşılmıştır. Bu etkiler mehterin tarihsel ve kültürel gerçekliğinden kopmasına neden olmuşlardır. 1914 ’den günümüze çeşitli kurum ve kuruluşlarca kurulan mehter teşkilatları bu etki nedeniyle mehter gerçeğini yansıtmamaktadırlar. Mehter örnekleminde olduğu gibi Türk müziğinin ve tarihinin öncelikli olarak tarihsel ve kültürel gerçeklerine uymayan ideolojilerden kurtarılması gerekmektedir. Ardından “disiplinler arası bir çalışmayla”, “öznel tutumlardan uzak” araştırmalara yönelmek gerekmektedir. Bu hususlar göz ardı edildiğinde Türk müziğine yönelik her konuda hem tarihsel seyri bakımından hem de tarih yazımı noktasında kültürel gerçekliğinden kopmuş sonuçlarla karşılaşmak kaçınılmaz hale gelmektedir.

Reflections of Eurocentric and Nationalist İdeologies on The Mehter Sample in Turkish Music Historiography

Since the beginning of the 19th century, the process and writing of the history of Turkish music are under the influence of two philosophies that are expected to be opposite philosophically, on the one hand, Eurocentric and on the other hand, nationalist. When we look at the recent history, it is seen that this effect directs not only the way music is made, but also the concept of writing its history. One of the strongest traditions in the history of Turkish culture, mehter is one of the most concrete examples of the mentioned effect. İt is possible to follow the traces of nationalist and Eurocentric ideologies in the most obvious way, especially in articles on military music in music periodicals. The magazines, which have been published with a focus on music since the 1920s, are important sources showing the theories of these ideologies in the historiography. Therefore, these magazines are the main references sources of this study. The purpose of the study is to follow the ideology that works under the influence of the era on the mehter sample to understand and transfer the music and history. Summary The Turkish music has a very deep-rooted and rich heritage with all of its features. However even today, to be able to write history of this heritage has been standing in front of us as one of the most complex and complicated problems. Such particular as the variety and diversity of the informative resources for the Turkish music, the geographies in which Turkish people lived, the alphabets which were used by them as well as their interactions with different cultures are the basic causes which made the said problem complex. However, the principal matter expected to be resolved primarily among these problems is the ideologies remote from the historical and cultural realities of the Turkish music. While the Westernization, Eurocentrism and Nationalist ideologies give direction (orientation) to the historical course of the Turkish music, on the other hand, they are the ideologies that present hindrance on the realization of the cultural reality at the point of historiography (in writing history). For this reason, the present research has been made for the purpose of monitoring the traces of ideologies which affected the historical course and historiography of the Turkish music on the "Mehter (Janissary band)" sampling through the music magazines. The research has been significant in terms of revealing and depicting how the ideologies shaped the history of music and its historiography. There are several reasons for the fact that the basic reference sources of the research have been the music magazines. The first one of them is related with the fact that they were the close witnesses of the periods in which these publications were published. One another reason however is that such magazines have been oriented to a certain ideology. Because of their foregoing features the magazines accommodate and cover in their structure the political atmosphere, theoretical approaches, ideologies of the time in which they were published. Therefore, the ideological impacts have been monitoring over the music magazines. Primarily the music magazines have been determined in the present research. The 13 magazines obtained from various libraries and private archives have been included in the research. Followings are the music magazines that have been included in the research: Âlem-i Musiki (1919), Musiki Dergisi (1931), Müzik ve Sanat Hareketleri (1934-1935), Radyo (1941-1949), Musiki Ansiklopedisi (1947- 1948), Musiki Mecmuası (1948-2006), Müzik Görüşleri (1949-1953), Türk Musikisi (1954-1955), Orkestra (1962-1997), Ankara Filarmoni (1964-1991), Musiki ve Nota (1969-1971/1983-1985), Sanat ve Kültürde Kök (1981-1982), Mızrap (1982-1987). Immediately after determination of the music magazines, primarily the Articles about the "Mehter" (Janissary band) were specified, and then the “content" and "discourse" analyses as well as themes related with the "Mehter" have been described. These themes have been determined as the "Mehter's history, organization, training, composers and repertoire, clothes, performance, musical instruments, function, effects on the European music, and proposals pertaining to the Mehter's reestablishment". It has been observed that in addition to the information on the "Mehter", the ideological effects have also been included clearly in each one of these themes. Such events as the termination of the Mehter in 1826, its re-establishment in the year of 1914, its banning in the year of 1935, its refounding in 1953, re-banning of the Mehter in the year of 1980, etc. have been significant very much to show how much effective were the ideologies in the history of Mehter. It is possible to see in the initiatives to annul, ban and re-establish the most concrete evidences showing the effects of Westernization ideology on the Mehter history. The same effects have been also seen in the organization of the Mehter which has got hundred years of experience. Before being winded off/cancelled as an organization in the year of 1826, the Mehters formed with the layered systems also indicate the state's hierarchy according to the layer tradition; and their numbers are changed at the times of war and peace and have got many organizational features. The ideologies which are not related with the cultural reality have also made significant effects on the organizational features of the Mehter. The Mehters who carried out their training in accordance with the tradition of "Meşk" (practise) formerly, from now on they shall continue their trainings completely under the Western methods. Methods required by musical notes shall be practiced in the Mehters that have been established since 1914; they shall also continue their musical instrument trainings with the said methods. The most concrete effects of the ideologies however have been noticed in the Mehter repertoire. Such expressions as “İslam”, “Gaza”, “Padişah”, “âli Osman” which were emphasized in verbal arts before the year of 1826 have been turned into the following expressions as "Vatan" (homeland), "Bayrak" (flag), "Millet" (nation), "Türk" (Turk). When the miniatures dated before the year of 1826 are examined, it has been witnessed that the Mehter clothes worn since the year of 1914 were quite different from one another. It is understood that the performance characteristics presented at the "Nevbet" shot in the name of the independence of the state have arrived at a different point after the year of 1914 at times of war or peace, various festivals and "Bayram" (holiday) Celebrations. The "Boru" (trumpet) which is an important musical instrument of the Mehter lost its previous features since 1900s; instead the European style pipes have been used. When the Mehters, who stand by the troops in wars, represent independence of the state, indicate unity of the people and the state, were abolished in the year of 1826, they have lost their a lot of functions of such kind. Direct effects of the ideologies have been seen clearly on the themes pertaining to the Mehter. The ideologies which made so many effects on its historical course have shown also the similar impact on its historiography. In the articles written since the 1900s both the political atmosphere of the period in which they were written and also impacts of the European Centrist and Nationalist ideologies have been clearly and explicitly seen. The Mehter, whose roots go back to the Central Asia, has been seen as a reflection of the Turkish identity, the love of homeland, flag and nation complete with a nationalist impact. In these articles it is clearly indicated that trainings of the Mehters should perform through the Western methods; the understanding that they should necessarily perform their masterpieces with polyphonic music and the effects of the European Centrist Ideology on the point of historiography have been also shown. These examples are very important so much so that they show that the ideologies were highly effective on the writing of the Mehter's history. Consequently, it is understood that the ideologies have had extremely significant impacts onto the historical course of the Mehter and in writing of its history. These impacts caused the Mehter to get broken from its historical and cultural reality. The Mehter organizations which have been established within the period elapsing from 1914 to the present day by various institutions and establishments do not reflect the reality of Mehter because of the said impact. As is the case shown in the examples of Mehter, the Turkish music and its history should be primarily freed and liberated from its ideologies which do not conform to its historical and cultural realities. Thereafter, it becomes necessary to carry out "an inter-disciplinary study" and researches that are “far from subjective attitudes". When these particulars were ignored, it becomes unavoidable to come across with results detached from its cultural reality on each and every subject on the Turkish music both in terms of the historical course and at the point of writing its history.

___

Anthony, D. S. (2013). Milliyetçilik. (Ü. Hüsrev Yolsal, Çev.) Ankara: Atıf Yayınları.

Aracı, E. (2006). Donizetti Paşa Osmanlı Sarayının İtalyan Maestrosu. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Ayas, G. O. (2014). Mûsiki İnkılâbı’nın Sosyolojisi Klasik Türk Müziği Geleneğinde Süreklilik ve Değişim. İstanbul: Doğu Kitabevi.

Baha, M. (1919). Mehter Mızıkası: Âlem-i Musiki (8), 58-61.

Başkal, Zekeriya (2004). Avrupa Merkezci (Eurocentric) Yaklaşımın Türkoloji Çalışmalarına Yansıması: Yunus Emre Örneği: İlmî Araştırmalar (18), 17-24.

Behar, C. (2006). Aşk Olmazsa Meşk Olmaz. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Berkes, N. (2017). Türkiye’de Çağdaşlaşma. (24. Baskı). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Burke, P. (2006). Fransız Tarih Devrimi: Annales Okulu. (M. Küçük Çev.) Ankara: Doğu-Batı.

Cenkmen, E. (1947a). Mehterler: Musiki Ansiklopedisi (4), 3.

Cenkmen, E. (1947b). Osmanlı Türklerinde Musiki I: Musiki Ansiklopedisi (18), 3-4.

Cevher, M. H. (1995). Ali Ufkî Bey ve Hâzâ Mecmû’a-i Sâz ü Söz (Transkripsiyon, İnceleme). Doktora Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı, İzmir.

Copeaux, E. (2000). Türk Tarih Tezinden Türk-İslam Sentezine. (2. Baskı), İstanbul: Türk Vakfı Yurt Yayınları.

Çetintaş, S. (1951). Üçlü Bütüne Hasret: Musiki Mecmuası (42), 20-24.

Davison, Roderich H. (2004). Kısa Türkiye Tarihi. (D. M. Durak Çev.). Ankara: Babil Yayınları.

Demirci, D. (2011). W.A. Mozart’ın Eserlerinde Mehter Müziği Etkisi, Yüksek Lisans Tezi, Başkent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Müzik Bilimi Anabilim Dalı, Ankara.

Erim, S. (1935). Ordumuzda Musiki: Müzik ve Sanat Hareketleri (10), 7-8.

Gazimihal, M. R. (1955). Türk Askerî Muzıkaları Tarihi. Ankara: Maarif Basımevi.

Görün, M. (1979). Bir Bale Broşüründe Göze Batanlar: Musiki Mecmuası (354), 14.

Gündoğdu, R. (1998). Arif Paşa’nın Musiki Risalesi (2) Mehter: Musiki Mecmuası (461), 28.

Güray, C. (2019). Osmanlı’dan Kalan Bir Şiir ve Müzik Mirası: “Gazi Murat Reis’ten IV. Murat’a ‘Vakanüvislik’ Örneği Olarak Yeniçeri Âşıklar”, 322-345, in; Eski Türk Edebiyatı Çalışmaları 14: Divan’dan Nağmeler: Farklı Boyutlarıyla Edebiyat-Musiki İlişkileri (Eds. Kurulu: Hatice Aynur vd.), Klasik Yayınları: İstanbul.

Işıktaş, B. (2017). Sentez Arayışlarıyla Geçen tarihsel Bir Müzikolojik Tartışma: Cumhuriyet Döneminde Milli Müzik İnşası: Journal Of İnterdisciplinary And İntercultural Art 2 (2), 47.

İnalcık, H. (2017). Osmanlı ve Avrupa - Osmanlı Devleti’nin Avrupa Tarihindeki Yeri. (3. Basım). İstanbul: Kronik Kitap.

Judetz, E. P. (2007). Türk Musiki Kültürünün Anlamları. (B. Aksoy Çev.), (3. Basım), İstanbul: Pan Yayıncılık.

Kalyoncu, N. (2019), Mehter Müziğinin Avrupa Sanat Müziğindeki İzdüşümü: Alla Turca, 369-398, in; Türk Mûsikîsi Atlası 3, (Eds: Feyzan Göher Vural ve Timur Vural). Yeni Türkiye Yayınları, Ankara.

Kam, R. F. (1941). Mehterler-Türk Musikisi Tarihinin Dikkate Değer Bir Faslı: Radyo (1), 19-28.

Karagül, S. (2019). Osmanlı İmparatorluğu’nda Modern Müziğin Doğuşu: Musıka-i Hümayun, Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Ankara.

Mardin, Ş. (2012). Din ve İdeoloji. (21. Baskı), İstanbul: İletişim Yayınları.

Mutlu, K. (2015). Halkın Değişen Müziksel Temsilleri: Osmanlı’dan Günümüze Müziğin Siyasal Tahayyülü, Tahayyülün Siyasal Müziği: AKÜ AMADER 1 (1), 3.

Oral, F. S. (1955). Altı yüz Senelik Mehterhane: Türk Musikisi (54), 2.

Ögel, B. (2000). Türk Kültür Tarihine Giriş. c. VIII. (3. Baskı). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Öney, C. (1994). Kültür Bakanlığı İstanbul Tarihi Türk Müziği Topluluğu Mehter Bölümü: Musiki Mecmuası (447), 6.

Öztürk, O. M. (2019), Mehter Musikisi, 213-272, in; Kadim Kültürümüzün Bin Yıllık Mirası Mehter, (Eds: Cem Zafer). Başak Matbaacılık, Ankara.

Pakalın, M. Z. (1982a). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü Musiki Maddeleri: Musiki Mecmuası (398), 25.

Pakalın, M. Z. (1982a). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü Musiki Maddeleri: Musiki Mecmuası (396), 25.

Pakalın, M. Z. (1999). Mehterhâne-i Hâkânî ve Muzıka-yı Hümâyun, Orduyı Hümâyûn`da Mehter Takımlarının Teşkiline Dâir Tâlimatnâme, Musika-i Hümâyûn ve Hademe-i Şâhâne Nizâmnâmesi, Musika-i Hümâyûn ve Hademe-i Şâhâne Hey`eti Kavânîn ve Nizâmât Hakkında Kanun: Musiki Mecmuası (464), 70-76.

Pirgon, Y. (2014). Osmanlı Dönemi Mehteran-ı Tabl-ı Âlem Teşkilatına Genel Bir Bakış: Akademik Bakış Dergisi (42), 6-12.

Sanal, H. (1981a). Yaşayan Mehter; Mehterin Yaşama Değeri: Sanat ve Kültürde Kök (1), 24.

Sanal, H. (1981b). Yaşayan Mehter; Mehterhane ve Mehter Nedir?: Sanat ve Kültürde Kök (2), 4-5.

Sanal, H. (1981c). Yaşayan Mehter; Mehter Musikisinin Avrupa’ca İktibası ve Evrensel Tesirleri: Sanat ve Kültürde Kök (6), 6-7.

Sanal, H. (1981d). Yaşayan Mehter; Mehter Yasaklaması: Sanat ve Kültürde Kök (8), 8-9.

Şahin, D. (2019). 17. Yüzyıl Yeniçeri Âşıklarından Kâtibî ve Bestelenmiş Eserlerinin Müzikal Analizi: Akademik Sanat; Sanat, Tasarım ve Bilim Dergisi (7), 82-101.

Şahin, K. (2007). Bir İdeoloji Olarak Milliyetçilik: Akademik Bakış (12), 1-9.

Schmidt-Jones, C. Yeniçeri Müziği ve Batı Müziği Üzerindeki Türk Etkileri (B. Uçaner Çev.): Rast Müzikoloji Dergisi 1 (1), 196-222.

Şimşek, A. (2013). Türkiye’de Tarih Ders Kitaplarında Avrupamerkezcilik: İnsan & Toplum 3 (6), 193-222.

Tanrıkorur, C. (2011). Osmanlı Dönemi Türk Mûsikîsi. (3. Baskı). İstanbul: Dergah Yayınları.

Tekin, E. (2017). Yirminci Yüzyılda Askerî Mehter, Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Müzikoloji ve Müzik Teorisi Anabilim Dalı, İstanbul.

Tekin, E. ve Doğrusöz, N. (2018). Yirminci Yüzyılda Kültürel Bellek ve Geleneğin Yeniden İhyası Bağlamında Mehterhâne-i Hâkânî. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 17 (65), 320.

Tezerbaş, A. (1975). Mehter Tarihi Teşkilatı ve Marşları. İstanbul: Berksoy Basımevi.

Özcan, N. (2003). “Mehter”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. (28, 545-549). İstanbul: TDV.

Uluç, F. (1968). Nereden Nereye: Musiki Mecmuası (232), 22.

Uluçay, M. Ç. (1951). Mehterhane ve Sazendelere Dair Birkaç Vesika: Musiki Mecmuası (41), 9.

Uluskan, S. B. (2010). Atatürk’ün Sosyal ve Kültürel Politikaları. Ankara: AKDTYK Atatürk Araştırma Merkezi.

Üngör, E. R. (1966). Türk Marşları. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.

Üngör, E. R. (1972). Mehterin Sanat Gücü Üzerine Röportaj: Musiki Mecmuası (274-275), 28.

Üngör, E. R. (1991). Kültür Bakanlığı Mehter Kurmalıdır, Ancak…: Musiki Mecmuası (434), 25.

Yenigün, H. (1970). Mehter: Musiki ve Nota (8), 6.

___