İmam Birgivî’nin Siyasî-İtikadî Mezheplere Yaklaşımı

Osmanlı Devleti’nin XVI. yüzyılda yetiştirdiği Hanefî-Mâtürîdî âlimlerinden biri olan Birgivî (ö. 981/1573), dinî ilimlerde yazdığı eserleriyle İslâm dünyasında haklı bir şöhrete kavuşmuştur. Eserlerinde üzerinde tartışılan birçok kelamî konulara temas etmiş, bunları işlerken, farklı mezheplerin görüşlerine yer vermiştir. Sünnî âlimlerin klasik mezhep tasnifini benimseyen Birgivî, Kur’ân’a ve Sünnet’e aykırı olan, dinde fazlalık ve eksiltme anlamına gelen inançları benimseyenleri Ehl-i Bid‘at; Kur’ân ve Sünnet’e uygun görüşleri benimseyen, selefin yolunu takip edenleri ise Ehl-i Sünnet olarak tanımlamıştır. İtikada dair eserlerini de Ehl-i Bid‘ata karşı Sünnî akideyi savunmak amacıyla telif etmiştir. Mezheplerle ilgili görüşlerini daha çok 73 fırka hadisini esas alarak yazdığı Tuhfetü’lmüsterşidîn risalesinde dile getirmiş, hadiste geçen 73 sayısını hakiki anlamda kabul edip, bu sayıya ulaşmayı hedeflemiştir. Bu makalede Birgivî’nin İslam çatısı altında ortaya çıkan siyasî ve itikâdî mezheplere genel bakışı tespit edilmeye çalışılacaktır.

Imam Birgivī’s Approach to Political and Religious Sects

Birgivī (d. 981/1573) who lived in XVI. Century’s Ottoman Empire was of the Ḥanafī-Māturīdī scholars who attained a rightful reputation in the Islamic world with his works written in religious sciences. He touched many controversial issues and included the views of different sects in his works. Birgivī, who adopted classical sect classification of Sunnī scholars, defined those who contradicts the Qurʾān and Sunnah and who embraces beliefs that suggests the adding and removal of religious principles as Ahl al-Bid‘a. Those who follow the path of the salafī’s are described as Ahl al-Sunna by Birgivī. He also copyrighted his works on behalf of the Ahl al-Bid’a to defend the Sunnī movement. In this article, the general view on the political and religious sects that emerged under the Islamic frame will be explained.

Kaynakça

Atâî, A. (2017). Hadâiku’l-hakâik fi tekmileti’ş-şakâik. Haz. S. Donuk, İstanbul: YEK Başkanlığı.

Atik, K. (2009). XVII. Yüzyıl Osmanlı Aydınlarına Göre İlmiye Teşkilatındaki Çözülmeye İlişkin Tespit ve Teklifler, BİLİG 14, 31-53.

Atsız, H. N. (2012). İstanbul Kütüphanelerine Göre Üç Bibliyografya. İstanbul: Ötüken.

Bağdâdî, A. (2007). el-Fark beyne’l-fırak. Nşr. M. Abdülhamid, Kahire: Metebetü Dâri’t-Türâs.

Birgivî Mehmet Efendi. (2011). et-Tarîkatü’l-Muhammediyye ve’s-sîratü’l- Ahmediyye. Thk. M. N. Nedvi, Dımeşk: Dâru’l-Kalem.

Birgivî Mehmet Efendi. (1969). Tarikat-i Muhammediye Tercümesi. Çev. C. Yıldırım, İstanbul: Demir Kitapevi.

Birgivî Mehmet Efendi. (2015). Makâmât Tercümesi ve Arapçası. Haz. A. Çalışkan, İstanbul: Kitap Kalbi.

Birgivî Mehmet Efendi. (1964). Risâle-i Birgivî (Vasiyetnâme): Müminlere Nasihat. Sad. M. Ş. Eygi-A. E. Yücel, İstanbul: Bedir.

Birgivî Mehmet Efendi. (1989). Tuhfetü’l-müsterşidîn fî beyâni’l-mezâbib ve fırakı’l-müslimîn. Nşr. A. İlhan, İzmir: DEÜİFD, 6, 194-215.

Birgivî Mehmet Efendi. (1971). Ahvâlü etfâli’l-müslimîn (Resâilü’l-Birgivî içinde). Nşr. A. K., Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İmiyye.

Birgivî Mehmet Efendi. (ts.). Kitâbü’l-irşâd fî’l-akâid ve’l-ibâdât. Süleymaniye Ktp., Laleli Böl., no: 3706, vr. 296b-316a.

Birgivî Mehmet Efendi. (ts.). er-Risâletü’l-i’tikâdiyye. Süleymaniye Ktp., Kılıç Ali Paşa, no: 1035, vr. 81b-101a.

Birgivî Mehmet Efendi. (ts.). Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Azîm. Süleymaniye Ktp. Atıf Efendi Böl., no: 34/176, vr. 1-91.

Bulut, H. İ. (2016). İslam Mezhepleri Tarihi. Ankara: DİB Yayınları.

Bursalı Mehmed Tahir. (1972). Osmanlı Müellifleri. Haz. A. F. Yavuz-İ. Özen, İstanbul: Meral Yayınları.

Düzenli, Y. (1987). İmam Birgivî ve Tefsirdeki Metodu, İstanbul: Marmara Üniversitesi SBE, basılmamış yüksek lisans tezi.

Ebû Hanîfe, N. b. Sâbit. (2002). el-Fıkhu’l-ebsat, İmam-ı A’zam’ın Beş Eseri. Çev. M Öz, İstanbul: MÜİF.

Eş‘ârî, Ebü’l-Hasan. (2006). Makâlâtü’l-İslâmiyyîn, Beyrut: Dâru Sâdır.

İbn Âbidîn, M. E. (2003). Reddü’l-muhtâr, Riyad: yy.

İlhan, A. (1989). Birgili Mehmet Efendi ve Mezhepler Tarihi ile İlgili Risalesi: Tuhfetü’l-müsterşidîn fî beyânî mezâhibi fıraki’l-müslimîn, DEÜİFD, 6, 181-214.

İpşirli, M. (1999). Osmanlı Uleması, Osmanlı Ansiklopedisi. Ed. G. Eren, Ankara, Türkiye Yay., 8, 71-79.

Kâdî Abdülcebbâr, A. H. (2001). Şerhu’l-usûlü’l-hamse. Nşr. H. Ebû Haşim, Beyrut: Daru İhyait-Türasil-Arabiyye.

Karadeniz, O. (1994). Tarikat-ı Muhammediyye, İmam Birgivî Sempozyumu. Haz. M. Şeker, Ankara: TDV Yay., 115-123.

Lekesiz, H. (1989). Osmanlı İlmi Zihniyetinde Değişme: Teşekkül-GelişmeÇözülme: XV.-VXII. Yüzyıllar. Ankara: Hacettepe Üniversitesi SBE, yayımlanmamış yüksek lisans tezi.

Mâtürîdî, Ebû Mansûr. (2009). Kitâbü’t-tevhîd. Çev. Bekir Topaloğlu, Ankara: İSAM.

Nesefî, Ö. (ts.). Metnü’l-Akaid. İstanbul: Derseâdet Kitapevi.

Ocak, A. Y. (2002). Klasik Dönem Osmanlı Düşünce Hayatı, TÜRKLER. Ed. H. C. Güzel v.dğr., Ankara: Yeni Türkiye, 11, 15-26.

Ocak, A. Y. (2013). Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.

Ocak, A. Y. (1990). XV.-XVI. Yüzyıllarda Osmanlı Resmî Dinî İdeolojisi ve Buna Muhalefet Problemi, İslamî Araştırmalar, 4 (3), 190-194.

Öçal, Ş. (2002). Osmanlı Düşünce Hayatı ve Kemâl Paşazâde (İbn Kemâl), TÜRKLER. Ed. H. C. Güzel v.dğr., Ankara: Yeni Türkiye, 11, 71-79.

Sâbûnî, N. (2005). Mâtürîdiyye Akaidi. Çev. B. Topaloğlu, Ankara: DİB.

Semerkandî, Ebu’l-Kâsım (ts.). Sevâdü’l-azam, İstanbul: Mektebetü’l-Yasin.

Şehristânî, M. A. ts.) el-Milel ve’n-nihal. Nşr. M. F. Muhammed, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.

Toprak, S. (1994). İmam Birgivî ve Bid’atlara Karşı Tutumu, İmam Birgivî Sempozyumu. Haz. M. Şeker, Ankara: TDV Yayınları, 67-72.

Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı Tarihi. Ankara: TTK.

Yüksel, E. (2011). Mehmet Birgivî’nin Dinî ve Siyasî Görüşleri. Ankara: TDV.

Kaynak Göster