Küçük Ağrı Krizi: Türkiye- İran İlişkilerinde Bir Kriz Yönetimi Örneği

1926-1930 yılları arasında ortaya çıkan Ağrı isyanlarında İran’ın Küçük Ağrı bölgesinde bulunan Kürt isyancılar, sınırı geçerek Türkiye topraklarında saldırı gerçekleştirmiştir. Bu makale, Ağrı İsyanları süresince Türkiye-İran ilişkilerini kriz yönetimi bağlamında incelemektedir. 1926’da çıkan Ağrı isyanı ile birlikte Türkiye ve İran arasında daha önce sınır düzenlemesi ile ilgili var olan uyuşmazlığa sınır güvenliği boyutu eklenmiştir. 1930 Ağrı isyanı (Zilan isyanı) sonrasında ise sınır uyuşmazlığı dış politika krizine dönüşmüştür. Türkiye’nin İran topraklarında askeri operasyonla isyanı bastırmasının ardından dış politika krizi yumuşama sürecine girmiş ve iki ülke arasında imzalanan 1932 sınır anlaşması ile son bulmuştur. Bu makalede, Ağrı isyanları sonucu iki ülke arasında ortaya çıkan dış politika krizi (Küçük Ağrı krizi), krizin tetikleyici dinamikleri; kriz sürecinde karar alıcıların söylemleri ve kullanılan diplomatik, askeri ve hukuki araçlar çerçevesinde değerlendirilmiştir.

The Little Ararat Crisis: An Example of Crisis Management in Turkish-Iranian Relations

During the Ararat uprising which took place between 1926 and 1930, Kurdish rebels attacked Turkish territory by crossing the border from the Little Ararat region of Iran. In this article, Turkish-Iranian relations during the Ararat uprising is analyzed in the context of crisis management. With the Ararat uprising which erupted in 1926, a border security dimension was added to the already present dispute between Turkey and Iran with respect to the rearrangement of the border. Following the 1930 Ararat uprising (Zilan uprising), the border dispute turned into a foreign policy crisis. The crisis deescalated after Turkey organized a mili-tary operation on Iranian soil to end the uprising and ended with the 1932 border agreement signed between the two countries. In this article, the foreign policy crisis which emerged between the two countries as a result of the Ararat uprising (the little Ararat crisis) is evaluated with respect to the trigger dynamics of the crisis; the discourses of the decision makers and the diplomatic, military and legal tools employed during the crisis.

Kaynakça

Abrahamian, Ervand. Modern İran Tarihi, çev. Dilek Şendil, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2011.

Akdevelioğlu, Atay ve Ömer Kürçüoğlu. “Ortadoğu’yla İlişkiler”, Baskın Oran (der.) Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgu-lar, Belgeler, Yorumlar. Cilt 1: 1919-1980, İletişim Yayınları, İstanbul, 2001.

Akşin, Abdülahat. Atatürk’ün Dış Politika İlkeleri ve Diplomasi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1991.

As, Efdal. “XVI. yy.’dan Cumhuriyetin İlk Yıllarına Kadar Türk-İran Sınır Sorunları ve Çözümü”, Atatürk Yolu Dergisi, 46 (2010), s. 219-53.

Brecher, Michael. Crisis in World Politics, Pergamon Press, Oxford, 1993.

Çay, Abdülhaluk M. Her Yönüyle Kürt Dosyası, İlgi Kültür Sanat Yayın-ları, Ankara, 1996.

Çetinsaya, Gökhan. “Atatürk Dönemi Türkiye-İran İlişkileri (1926-1938)”, Avrasya Dosyası, 5, No. 3 (1999), s. 148-175.

Değerli, Esra Sarıkoyuncu. “Ağrı İsyanlarında Yabancı Parmağı (1926– 1930)”, SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, No. 1 (2008), s. 113-32.

Erim, Nihat. “Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuzeydoğu ve Doğu Sınırları”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 9, No. 1-2 (1952), s. 1-26.

Fırat, Melek. “Balkan Antantı”, Baskın Oran (der.) Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Cilt 1: 1919-1980, İletişim Yayınları, İstanbul, 2001.

Garthwaite, Gene R. İran Tarihi: Pers İmparatorluğu’ndan günümüze, çev. Fethi Aytuna, İnkilap, İstanbul, 2011.

Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, Cilt 2, Kaynak Yayınları,İstanbul, 1992.

Gerede, Hüsrev. Siyasi Hatıralarım I: İran 1930-1934, Vakit Yayınları, İstanbul, 1952.

Kalafat, Yaşar. Şark Meselesi Işığında Şeyh Sait Olayı, Karakteri, Döne-mindeki İç ve Dış Olaylar, Boğaziçi Yayınları, Ankara, 1992.

Kaymaz, İhsan Şerif. “Emperyalizmin Kürt Kartı”, Gazi Akademik Bakış, 1, No. 1 (2007), s. 155–90.

Karaca, Emin. Ağrı Eteklerinde İsyan, Karakutu Yayınları, İstanbul, 2003. Kıvılcımlı, Hikmet. İhtiyat Kuvvet: Milliyet (Şark), Yol Yayınları, İstanbul, 1979.

Kocatürk, Utkan. Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Gün-lüğü, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 1999.

Köçer, Mehmet. “Ağrı İsyanı (1926-1930)”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bi-limler Dergisi, 4, No. 2 (2004), s. 379-88.

Marashi, Afshin. “Performing the Nation: The Shah’s Official State Visit to Kemalist Turkey, June to July1934”, Stephanie Cronin (der.) The Making of Modern Iran, State and Society under Riza Shah, 1921-1941, Routledge, London, 2003.

Mesut, Ahmet. İngiliz Belgelerinde Kürdistan, Doz Yayınları, İstanbul, 1992.

Metin, Barış. Birinci Dünya Savaşında İran Coğrafyasında Etnik, Dini ve Siyasi Nüfuz Mücadeleleri, Berikan Yayınları, Ankara, 2012.

Müezzinoğlu, Ersin ve İsmail Şahin. “Sorunlu Mirasın Reddi: 22 Nisan 1926 Türkiye-İran Güvenlik ve Dostluk Antlaşması”, Yeni Türkiye, 22, No. 85 (2016), s. 237-52.

Oran. Baskın(der.). Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, Cilt 1: 1919-1980, İletişim Yayınları, İstanbul, 2001.

Parla, Reha. Belgelerle Türkiye Cumhuriyeti’nin Uluslararası Temelleri, Tezel Ofset, Lefkoşa, 1985.

Soysal, İsmail. Türkiye’nin Siyasal Antlaşmaları, 1. Cilt, Türk Tarih Kuru-mu Yayınları, Ankara, 1989.

Süphandağ, Kemal. Ağrı Direnişi ve Haydaranlılar, Fırat Yayınları, İstanbul, 2001.

Şener, Bülent. “Ağrı İsyanı (1926-1930) ve Türkiye-İran Krizi (1930): Türk Dış Politikası Tarihinde Bir Zorlayıcı Diplomasi Uygulaması”, History Studies, 4, No. 4 (2012), s. 385-413.

Şimşir, Bilal N. İngiliz Belgeleriyle Türkiye›de “Kürt Sorunu”: (1924-1938): Şeyh Said, Ağrı ve Dersim Ayaklanmaları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1991.

Türkdoğan, Berna. Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2000.

T.B.M.M. Zabıt Ceridesi, 65. İnikat, Cilt 9,18.6.1932 http://www.tbmm. gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d04/c009/tbmm04009065.pdf

“Turkey - Persia Text of Treaty of Friendship and Security”, Bulletin of International News, 2, No. 15 (1926), s. 1-3.

“İran’la Münasebetimiz Gerginleşti”, Cumhuriyet, 4 Temmuz 1930.

“İran Haydutlara Silah ve Zahire Veriyor”, Akşam, 5 Temmuz 1930.

“İran Hükümetine Bir Nota Verdik”, Cumhuriyet, 5 Temmuz 1930.

“İran Hükümetine Nota Verdik”, Akşam, 6 Temmuz 1930.

“Şark Hududundaki Hadise”, Akşam, 8 Temmuz 1930.

“Asilere İran’dan Yardım Devam Ediyor”, Akşam, 17 Temmuz 1930.

“İran Eşkıya Yatağı Halini Aldı”, Akşam, 19 Temmuz 1930.

“İran da Şakilere Karşı Ciddi Tedbir Aldı”, Cumhuriyet, 28 Temmuz 1930.

“İran’a Şiddetli Bir Nota Verdik”, Akşam, 30 Temmuz 1930.

“Haço Muhasara Edildi”, Cumhuriyet, 11 Ağustos 1930.

“İran Toprağına İltica Eden Asilerin Tedibi”, Cumhuriyet, 17 Ağustos 1930.

“Hüsrev B. Tahran’a gitmek üzeredir”, Cumhuriyet, 20 Ağustos 1930.

“Şifahi Notamız İran’a Tebliğ Edildi”, Cumhuriyet, 24 Ağustos 1930.

“Tenkil Harekâtı”, Cumhuriyet, 10 Eylül 1930.

“Ankara Tarihi bir Gün Yaşadı,” Cumhuriyet, 17 Haziran 1934.

“İsmet Paşa’nın Nutku,” Cumhuriyet, 19 Haziran 1934.

“Muhterem Misafirimiz ve Gazi Hz.’nin dünkü Tenezzülleri,” Cumhuri-yet, 30 Haziran 1934.

Kaynak Göster