BOMONTİ BUZ ŞİRKETİNİN PİYASA İLİŞKİLERİ

Bu makale buz üretimi sektöründeki tek bir firmanın, piyasa ilişkilerini açıklamayıhedeflemektedir. Bomonti Buz Şirketinin ve rakiplerinin talepleri karşısında, OsmanlıDevleti’nin piyasa düzenleyicisi olarak uygun bir rekabeti nasıl sağlayacağıyla ilgiliçabalarından bahsedilecektir. Buz tarih boyunca piyasası olan bir ürün olmuştur. Fakat butalebin esaslı bir şekilde karşılanması; ancak XIX. Yüzyılın ikinci yarısından sonra, suni buzüretiminin keşfiyle birlikte mümkün olmuştur. Buzun geniş bir piyasaya sahip olması, pekçok girişimcinin bu sektörde faaliyette bulunmak istemesine sebeptir. Bu süreçte Bomonti BuzŞirketi, piyasanın önemli aktörlerinden olmuştur. Bomonti kardeşler Salim Ağa’nın imtiyazınıellerine geçirmişlerdir. Faaliyetleri sırasında iki türlü rekabete maruz kalmışlardır. İlk rakipkarcı esnafıdır. Bunlar eskiden beri, yağışı kıştan hazırlayıp yazın satmaktadırlar. Bu esnafınBomonti Buz Şirketi hakkındaki iddiaları, Osmanlı Devleti tarafından kabul görmemiştir.Şirketin ikinci rakibiyse, kendisi gibi suni buz üretmek isteyen diğer girişimcilerdir. Fakatbu noktada şikâyetçi taraf, Bomonti Buz Şirketi olmuştur. Şirket üretim alanındaki tekelinin,ihlal edildiğini düşünmektedir. Fakat bu alandaki itirazları, devlet tarafından kısmen kabuledilmiştir. Devlet suni buz üretimini, ticari ölçekte yapanlara müdahalede bulunmuştur.Fakat imtiyaz mukavelenamesinde aksi bir madde bulunmasına rağmen, kendi ihtiyacı içinmakine kullananlara dokunmamıştır.

MARKET RELATIONS of BOMONTI ICE COMPANY

This article aims to explain market relations of a single company, which operated inice production sector. In order to provide a proper market, Ottoman State’s efforts as a marketregulator will be discussed against the demands of Bomonti Ice Company and his rivals.Historically ice is a demanded commodity. But only after the second half of 19th century, thisdemand could be substantially met with invention of artificial ice production. Due to ice hada large market, many entrepreneurs wanted to act in this sector. In this process, Bomonti IceCompany became the prominent actors of the market. Bomonti brothers seized the privilegeof Salim Ağa. In their activities, they faced two different competitions. First rivals were snowcollecting artisans. They prepared precipitation from winter and sold in summer for a long time. These artisans’ claims about Bomonti Ice Company were not accept by Ottoman State.Company’s second rival was the other opponents who wanted to produce artificial ice likehim. But in this point, Bomonti Ice Company became the opposition part. Company thoughtthat his production monopoly had been violated. But their objections in this field were partlyaccepted by the state. State intervened to the artificial ice producers in a commercial scale.On the contrary to privilege contract, the state did not interfere with the manufacturers whoproduce ice for their own use.

Kaynakça

Başbakanlık Osmanlı Arşivi

Amede-i Divan-ı Mukavelat (A.DVNSMKLT.d.) 2, 8.

Amede-i Mektubî Mühimme (A.MKT.MHM) 489/14.

Babıali Evrak Odası (BEO) 1445/108325, 2369/177637.

Dahiliye Nezareti İdare Evrakı (DH.İD) 112-1/11.

Dahiliye Nezareti Mektubî Kalemi (DH.MKT) 869/25, 878/41.

İrade-i Taltifât (İ.TAL) 68/20.

Meclis-i Vükela (MV) 8/67.

Şura-yı Devlet (ŞD) 498/13, 1201/16, 1240/37, 2459/48, 2463/1, 2997/10.

Yıldız Tasnifi Mütenevvî Maruzat Evrakı (Y.MTV) 289/95.

Yıldız Tasnifi Perakende Evrakı Ticaret ve Nafıa Nezareti Evrakı (Y.PRK.TNF) 5/41.

BALMER, Robert T., Modern Engineering Thermodynamics, Elsevier Inc, NewYork, 2011.

BARKAN, Ömer Lütfi, Türkiye’de Toprak Meselesi, Toplu Eserler 1, GözlemYayınları, İstanbul, 1980.

BOZDEMİR, Mustafa, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Endüstriyel Mirasımız, İstanbulTicaret Odası, İstanbul, 2011.

GENÇ, Mehmet, Osmanlı İmparatorluğu’nda Devlet ve Ekonomi, Ötüken Yayınları,İstanbul, 2012.

GEYİKDAĞI, V. Necla, Foreign Investment in the Ottoman Empire, InternationalTrade and Relations 1854-1914, I.B. Tauris Publishers, Londra, 2011.

GÜRAN, Tevfik, Osmanlı Devleti’nin İlk İstatistik Yıllığı 1897, Devlet İstatistikEnstitüsü, Ankara, 2011.

KÜTÜKOĞLU, Mübahat S., Balta Limanı’na Giden Yol Osmanlı-İngiliz İktisadiMünasebetleri (1580-1850), Türk Tarih Kurumu, Ankara, 2013.

ÖKÇÜN, A. Gündüz, Osmanlı Sanayii 1913, 1915 Yılları Sanayi İstatistiki, Devletİstatistik Enstitüsü, Ankara, 2003.

PAKALIN, Mehmet Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C.III,Milli Eğitim Bakanlığı Basımevi, İstanbul, 1983.

YILMAZ, Celali, Osmanlı Anonim Şirketleri, Scala Yayıncılık, İstanbul, 2011.

KURT, Burcu, “Buz Temininde Sanayileşme ve Osmanlı İmparatorluğu’ndaKurulan Buz Fabrikaları” OTAM, Ankara, 2011, S.30, ss. 73-98.

KURT, Burcu, “Osmanlı Sosyal Hayatında Yenileşmeye Bir Örnek: BuzTemininde Modernleşme ve Dersaadet Buz Fabrikası”, Nizâm-ı CedîdBaşlangıcının 220. Yılı Münasebetiyle Tarih Boyunca Yenileşme Hareketleri,ed. Mehmet Ali Beyhan, Kitabevi, İstanbul, 2014, ss.43-50.

MARTAL, Abdullah, “İzmir Buz Fabrikası”, Tepekule Tarih, Tepekule KitaplığıYayınları, İzmir, 2000, S.2, ss. 86-90.