Geleneksel Halk Sanatında Şahmaran Motifleri ve Bu Motiflerin Dili

Öz Anadolu’da her evin yılan suretinde bir sahibi olduğu ve ev halkını çeşitlihastalıklara, nazara karşı koruduğu; eve bereket getirdiğine dair inanışlar oldukçayaygındır. Günümüzde hâlâ Anadolu’nun birçok yerinde yüzü genç ve güzel bir kız,bedeni ise çoğunlukla altı adet yılan biçimli ayağa sahip dev bir yılan şekliyle resmedilenSahmaran’ın evlere bereket getirdiğine inanılmaktadır. Halk sanatçıları tarafındanneredeyse tümüyle aynı biçimde çizilen Şahmaran figürünün, kökleri mit dünyasınauzanan sembolik unsurlar taşıdığı görülmektedir. Halk sanatçıları bu sembolik dilinfarkında olmasalar da Şahmaran’ı camaltı resimlere, halıya, bakıra, gümüşe işlemeyedevam ederler. Halk sanatı Şahmaran motifleri incelendiğinde; Şahmaran’ın süslütacında ayın doğurganlık ve bereket sembolü olan hilal, bir ay simgesi olarak karşımızaçıkar. İnsanlık tarihinde binlerce yıl boyunca kadın, yılan ve büyü sözcükleri bir aradakullanılmış, bu birliktelik ay simgeciliği ile açıklanmıştır. Çeşitli kültürlerde bereket,bilgi ve ölümsüzlük dağıttığına inanılan yılan bu özelliği ise ay ve ana tanrıçadanalmıştır. Şahmaran resimlerinde ana tanrıçanın sembollerinden olan, takılarla süslenmişkoçboynuzları da doğurganlığı sembolize eden bir motif olarak karşımıza çıkmaktadır.Kadın su ve ay güçlerinin sembolü olan inci, Şahmaran resimlerinde karşılaştığımızbir diğer semboldür. Kozmolojik ve sihirsel nitelikleri ile aşkın ve evliliğin sembolüolan inci, ay tanrıçayı ve nesillerin doğumunu sembolize eder. Şahmaran çizimlerindeinci, ay ve yılan aynı tabloda yer alır. İnci kadın yumurtasını sembolize ettiği için dişiögeyi, koçboynuzları ise spiral formu sebebiyle erkek ögeyi temsil eder. Şahmarançizimlerinde karşımıza çıkan bir diğer sembol ise ölümsüzlüğü sembolize eden bitkive çiçek motifleridir. Bu çalışmada biz yılan- ay- tanrıçaya dair mitolojik dönemdensüzülüp gelen sözlü geleneğe ve halk sanatına sızan sembolleri karşılaştırmalı olarakincelemeye çalışacağız.
Anahtar Kelimeler:

Şahmaran, ay-yılan, inci boynuz

Kaynakça

KaynakçaAbiha, Ç.Birsel (2014), Anadolu Türk Kültür Geleneğinde Şahmaran, Kocaeli: KocaeliÜniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (yayımlanmamış) Doktora Tezi.

Aksoy, Neveser (1997), Unutulmaya Başlayan Bir Halk Sanatımız Camaltı Resimleri,İstanbul: Yapı Kredi Kültür- Sanat Yayınları.

Alptekin, Ali Berat(2012), Şahmaran Hikâyesi Üzerine Oluşan İnanışların Kökeni, 2.Tarsus Kent Sempozyumu, b.t.

And, Metin (1998),Minyatürlerle Osmanlı- İslam Mitologyası, İstanbul: Akbank Kültür-Sanat Kitapları.

Ateş, Mehmet(2001), Mitoloji ve Semboller: Anatanrıça ve Doğurganlık Sembolleri,İstanbul: b.y.

Beydili, Celal (2005), Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Ankara: Yurt Kitap-Yayın.

Black, Jeremy; GREEN, Antony (2003), Mezopotamya Mitolojisi Sözlüğü Tanrılar, İfritler,Semboller, İstanbul: Aram Yayınları.

Bonnefoy, Yves(2000), Antik Dünya ve Geleneksel Toplumlarda Dinler ve MitolojilerSözlüğü, Ankara: Dost Kitabevi.

Campbell, Joseph (2003),Yaratıcı Mitoloji Tanrının Maskeleri, çev.Kudret Emiroğlu, 2.b.,Ankara: İmge Kitabevi.

Cebecioğlu, Ethem (1997), Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, Ankara: RehberYayıncılık.

Çıblak, Nilgün, (2007), «Tarsus Kültürünün Tanıtımında Şahmeran Efsanelerinin Önemi»Adana: Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S.l6.

Eliade, Mircea (1992), İmgeler Simgeler, çev. Mehmet Ali Kılıçbay, Ankara: Gece Yayınları.

Eliade, Mircea (2003), Dinler Tarihine Giriş, çev. Lale Arslan, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.

Mant, Sevda (1998), Halk Sanatında Şahmaran, Eskişehir: Anadolu Üniversitesi SosyalBilimler Enstitüsü (yayımlanmamış) Yüksek Lisans Tezi.

Mülayim, Selçuk(1989), “Ana Tanrıça Kültü Üzerine Görüşler”, Türk Folkloru Belleten,C:I.Türk Folklor Yayınları.

Oğuz, Burhan(2002), Mezar Taşında Simgeleşen İnançlar, İstanbul: AAV Yayınları.

Onay, Ahmet Talat (2000), Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı, Ankara: AkçağYayınları.

Özdemir, Hasan (1998), “Geleneksel Kültürümüzde Şahmeran”, V. Milletlerarası HalkKültürü Kongresi Halk Edebiyatı Seksiyon Bildirileri, C.2.Ankara.

Sözeri, Tankut (2000), Kültürlerde Şahmeran, İstanbul: İm Yayın Tasarım.

Sözeri, Tankut (2004), İnançlarda Şahmeran,İstanbul: İm Yayın Tasarım.

Wilkinson, Philip(2011), Efsaneler- Mitler, Çev. Emel Lakşe, 2. Baskı, İstanbul: AlfaKitabevi.

Yöndemli, Fuat(2006), Hayat Ağacı Ejder Yılan, 6.basım, İstanbul: Nüve Kültür MerkeziYayınları.

K1. Demir, Serpil, D. Tarihi: 1959, D. Yeri: Adana (5 yaşından itibaren Tarsus’ta yaşamakta.)Lise Mezunu, Görüşme Tarihi: 20.11.2010.

K2. Kılıç, Hülya Yaş: 38, Doğum Yeri: Osmaniye, Eğitim Durumu: Üniversite, Görüşmeyeri: Mersin 8.12.2011.

K3.Güray, Seyfi, Yaş: 78, D. yeri: Ceyhan, eğitim: İlkokul, Görüşmenin Yapıldığı yer- tarih:Misis, 08.11.2011.

K4. Tüzün, Ruziye, yaş: 78, D. Yeri: Ceyhan, Eğitim: Yok, Görüşme yeri- tarihi: BurhaniyeKöyü, 08. 11. 2011.