Modern Milliyetçilik Kuramları Açısından 19. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu Fikir Akımları

Öz Bu makalede; 19. yüzyıl sonunda çökmekte olan Osmanlı İmparatorluğu’ndaki kötüye gidişi durdurmak ve etnik milliyetçiliklerin İmparatorluğu parçalamalarını engellemek adına geliştirilen fikir akımları modern milliyetçilik kuramları çerçevesinde incelenmiştir. Batıcılık dışındaki bu akımlar -Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük-, içerik açısından günümüz milliyetçilik literatüründeki tanımlar kapsamında değerlendirilebileceğinden, teritoryal (sivil-batı tipi) ve etnik (kültürel/doğu tipi) milliyetçilik karşıtlığı üzerinden yorumlanmıştır.İncelemenin amacı; dönemin etnik milliyetçiliklerinin insan doğasına hitap eden güçlü motiflerine karşı, rasyonel siyasal formlar vadeden teritoryal milliyetçiliklerin başarısızlıklarının açıklanmasına katkı sağlamaktır. İnceleme sonunda; teritoryal milliyetçiliklerin sivil ideallerinin etnik milliyetçilikler tarafından kullanılmasının, milliyetçilik projelerinin kitleselleşebilmelerinin -halk tarafından benimsenmelerinin-, güçlü devletlerin sömürgecilik emellerine etnik milliyetçiliklerin alet edilmelerinin ve İmparatorluğun alt kültürler açısından cazibesini yitirmesinin yanında, ayrılıkçı hareketleri durdurabilecek güce de sahip olmadığının önemi vurgulanmıştır.

Kaynakça

Akçura, Yusuf. “Üç Tarz-ı Siyaset”. Üç Tarz-ı Siyaset: Yusuf Akçura, Mehmet Ali Erdem (Editör), 2.Baskı. Ankara: Lotus Yayınevi, 2005.

Akşin, Sina. Kısa Türkiye Tarihi, 2. Baskı. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2009.

Armaoğlu, Fahir H. Siyasi Tarih 1789-1960. Ankara: Sevinç Matbaa, 1964.

Aslantaş, Selim. “Sırp İsyanları (1804-1815): Milli Bağımsızlık Ha- reketi mi, Burjuva Devrimi mi, Köylü Ayaklanması mı?” Doğu Batı 39, 7 (2006) :83-96.

Başak, Suna. Kültür Olgusu Analizleri ve Üç Tarz-ı Siyaset. Ankara: Odak Yayınevi, 2004.

Bozgöz, Faruk. “Arap Milliyetçiliği.” Doğu Batı 39, 7 (2006): 97-112.

Boztemur, Recep. “Irak Milliyetçiliği: Toplumsal Bütünleşmede Or- dunun Rolü ve Devletin Meşruluk Temelleri.” Doğu Batı 39, 7 (2006): 60-81.

Çilliler, Yavuz. Etnik Sorunlar, Demokratikleşme ve Bask Milliyetçili- ği. Ankara: Alter Yayıncılık, 2014.

Durgun, Şenol. “Türk Milliyetçiliğinden Türkiye Milliyetçiliğine: Resmi Anlayıştaki Farklılaşmalar, Sorunlar.” Ulus İnşası ve Milliyetçilik, Editör: Şenol Durgun, 57-90. Ankara: Binyıl Ya- yınevi, 2014.

Gellner, Ernest. Uluslar ve Ulusçuluk. Çeviren: Büşra Ersanlı ve Gü- nay Göksu Özdoğan, 2.baskı. İstanbul: Hil Yayın, 2008.

Georgeon, François. “Türk Milliyetçiliği Üzerine Düşünceler: Suyu Arayan Adam’ı Yeniden Okurken.” Milliyetçilik, Editör: Meh- met Ö. Alkan, 23-36. İstanbul: İletişim Yayınları, 2002.

Gökalp, Ziya. Türkçülüğün Esasları, 11.Baskı. İstanbul: İnkılap Kita- bevi Yayın Sanayi, 2011.

Greenfeld, Liah. “Alman Milliyetçiliğinin Doğuşu.” Çeviren: Yasemin Şahin. Doğu Batı 10, 39, (Kasım-Ocak 2006-2007): 30-57.

Heper, Metin. Türkiye’nin Siyasal Hayatı: Tarihsel, Kuramsal ve Kar- şılaştırmalı Açıdan. Çeviren: Kadriye Göksel. İstanbul: Doğan Egmont Yayıncılık, 2011.

Herzog, Marc. Introduction to Turkey and the Politics of National Identity: Social, Economic and Cultural Transformation, Edited by Shane Brennan and Marc Herzog. NewYork,: I.B. Tauris & Co. Ltd.

İnalcık, Halil. Osmanlılar: Fütühat, İmparatorluk, Avrupa ile İlişkiler. İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.

Karpat, Kemal. İslam’ın Siyasallaşması, 4.Baskı. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2010.

Karpat, Kemal. Türk Siyasi Tarihi: Siyasal Sistemin Evrimi, 5.Baskı. İstanbul: Timaş Yayınları, 2014.

Kohn, Hans. “Western and Eastern Nationalisms.” Nationalism, Edited by John Hutchinson and Anthony D.Smith, 162-165. New York: Oxford University Press, 1994.

Kongar, Emre. Tarihimizle Yüzleşmek. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2006.

Küçükömer, İdris. Batılılaşma ve Düzenin Yabancılaşması. İstanbul: Profil Yayıncılık, 2009.

Mardin, Şerif. “19. Yüzyılda Düşünce Akımları ve Osmanlı Devleti.” Şerif Mardin: Türk Modernleşmesi, Editörler: Mümtazer Türkö- ne, ve Tuncay Önder, 81-100. İstanbul: İletişim Yayınları.

Ortaylı, İlber ve Akyol, Taha. Osmanlı Mirası, 1. Baskı. İstanbul: Ti- maş Yayınları, 2010.

Özcan, Azmi. “Osmanlıcılık.” Diyanet İslam Ansiklopedisi, cilt 33. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.

Özkırımlı, Umut. Milliyetçilik Kuramları: Eleştirel Bir Bakış, 3.Baskı. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2009.

Palmer, Alan. Verfall und Untergang des Osmanischen Reiches. Trans- lated by Maria Rosken and Ilse Strasmann. München: Wilhelm Heyne Verlag, 1992.

Smith, Anthony D. Ethno-Symbolism and Nationalism: A Cultural Approach. New York: Routledge, 2009.

Smith, Anthony D. Milli Kimlik. Çeviren: Bahadır Sina Şener, 5.baskı. İstanbul: İletişim Yayınları, 2009.

Tunaya, Tarık Zafer. Türkiye’de Siyasal Gelişmeler (1876-1938), Mü- tareke, Cumhuriyet ve Atatürk, 3. Baskı. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2009.

Ulusoy, Mehmet. Türk Devrimi ve Milliyetçilik. İstanbul: Kaynak Ya- yınları, 2014.

Ülken, Hilmi Ziya. Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, 2.Baskı. İstan- bul: Ülken Yayınları, 1979.

Ünüvar, Kerem. “Ziya Gökalp.” Milliyetçilik, Editör: Mehmet Ö. Al- kan, 28-35. İstanbul: İletişim Yayınları, 2002.

Yılmaz, Veli. Siyasi Tarih. İstanbul: Harp Akademileri Basımevi, 1998.