Haluk SELVİ, Bülent CIRIK

17 6

Milli Mücadelede Bitlis ve Çevresi (1918–1921)
Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi tarihin eski zamanlarından beri insanlığın yaşam alanı olmuştur. Osmanlı idaresinde yaklaşık dört yüz yıl yaşadıktan sonra XIX. yüzyılda bu devletten kopuşun eşiğine gelen bu coğrafya büyük devletlerin mücadelesine sahne olmuştu. Bu bölge içinde önemli bir konuma sahip olan Bitlis Vilayeti bu idari statüsünü elde ettiği 1879 yılından sonra daha da büyümüş, ancak Osmanlı Devleti’nin bu çağda içerisinde bulunduğu iktisadi ve idari kaostan kurtulamamıştır. Osmanlı Devleti’nin Birinci Dünya Savaşı’ndan mağlup ayrılması bölgede hem dış güçler hem de yerli halk arasında yeni beklentileri peşinden getirmiştir. Birlikte yaşamaya devam etmek ya da büyük devletlerin himayesinde bağımsız bir devlet kurmak fikri bölgede tartışılır olmuştu. Birinci Dünya Savaşı sırasında Bitlis Cephesinde Ruslara karşı bölge halkını savaşa teşvik eden Mustafa Kemal Paşa, Milli Mücadele sırasında da bölge aşiretleri ile irtibata geçerek onları bağımsızlık savaşına dâhil etmeyi başardı. Bölge halkının Milli Mücadelenin yanında duruşunu gösteren en önemli tarihi kayıtlar, önce Osmanlı Hükümetine sonra da TBMM Başkanlığına çekilen telgraflarda açıkça görülmektedir.
Anahtar Kelimeler: Bitlis, Milli Mücadele, Doğu Anadolu, Kürt Aşiretleri.
Eastern and Southeastern Anatolia has been a living space for mankind since antiquity. After almost four hundred years of Ottoman rule, the region in the 19th century turned into an area of struggles of the Great Powers. Bitlis which became province in 1879 had an important geographical location in the region, but the province could not avoid the economic and administrative chaos of the Ottoman State. The defeat of the Ottoman State in the First World War brought about new expectations for both the external powers and indigenous people in the region. The idea of living under the Ottoman rule or of establishing an independent state under the auspices of the Great Powers began to be discussed in the region. During the First World War, Mustafa Kemal Pasha encouraged the people of the region to fight against Russians in the Bitlis front. During the War of Independence, Mustafa Kemal Pasha again got in touch with the tribes of the region and they fought against the occupying armies. Telegrams toOttoman Government and The Grand National Assembly of Turkey clearly show the determination of local community to fight against the enemies in this struggle.
Keywords: Bitlis, National Struggle, Eastern Anatolia, Kurdish Tribes.

Kaynakça

Arşivler Başbakanlık Osmanlı Arşivi (B.O.A.) Babıali Evrak Odası (B.E.O.) Sadaret Evrakı Meclis-i Vükela Müdevver (A.AMD. MV.), 107/9. Babıali Evrak Odası (B.E.O.) Sadaret Evrakı (A.VRK.) 832/12; 832/27, 833/92; 833/49; 834/87; 834/89; 835/16; 837/99. Dâhiliye Nezareti İdare-i Umum (DH. İ-UM.) 19-10/1-6. Dâhiliye Nezareti Kalem-i Mahsus Müdüriyeti (DH. KMS) 503/ Dâhiliye Sicill-i Nüfus Tahrirat (DH. SN-THR.) 82/55. Dâhiliye Şifre Kalemi (DH. ŞFR.) 92/255; 97/121; 98/267; 98/326, 99/41. Cumhurbaşkanlığı Çankaya Arşivi (C.A.) A:VII-2-b, D:91, F:3-42; A:VII-2-b, D:91, F:3-42; A:VII-2-b, D:91, F:1-35. Türkiye Büyük Millet Meclisi Arşivi Dosya:3, 4/3-4. Gazeteler Açıksöz, 8 Eylül 1921, No:278

Albayrak, 4 Kanunuevvel 1335/4 Aralık 1919, No:49

Hadisat, 12 Kanunuevvel 1334/12 Aralık 1918, No:54

Hadisat, 14 Kanunuevvel 1334/14 Aralık 1918, No:56

Hakimiyet-i Milliye, 24 Ağustos 1921, No:271

Hakimiyet-i Milliye, 25 Ağustos 1921, No:272

Hakimiyet-i Milliye, 26 Ağustos 1921, No:273

Hakimiyet-i Milliye, 5 Eylül 1921, No:283

Hakimiyet-i Milliye, 6 Eylül 1921, No:284

Hakimiyet-i Milliye, 7 Eylül 1921, No:285

Hakimiyet-i Milliye, 8 Eylül 1921, No:286

Hakimiyet-i Milliye, 11 Eylül 1921, No:289

Hakimiyet-i Milliye, 13 Eylül 1921, No:291

İctihad, 5 Kanunuevvel 1334/5 Aralık 1918, No:133

İleri, 6 Kanunuevvel 1335/6 Aralık 1919, No:686

Vakit, 16 Teşrinisani 1335/16 Kasım 1919, No:733 Diğer Kaynaklar

Ahmet İzzet Paşa.Feryadım. C. I.İstanbul: Nehir Yayınları, 1992.

Akbulut, Dursun Ali. “Heyet-i Temsiliye Nasıl Teşekkül Etti?” Atatürk Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Dergisi 1, sayı: 4 s.44-55. Erişim Tarihi: 12 Mart 1990.

Arınç, Kenan. “Bitlis’te Nüfus Hareketleri.” Atatürk Üniversitesi FenEdebiyat Fakültesi Edebiyat Bilimleri Araştırma Dergisi, sayı: 1995.

Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi, II. Cilt, 2. Kısım, Kafkas Cephesi, Ordu Harekâtı 1916-1918, Genel Kurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüd Başkanlığı Askeri Tarih Yayınları, Ankara, 1978. Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi Irak-İran Cephesi (1914-1918), c. 3, 2’nci Kısım, Genelkurmay ATASE Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2002.

Çay, Abdülhaluk. Her Yönüyle Kürt Dosyası,İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayınları, 1994.

Çeliker, Fahri.“Bitlis’in Kurtuluşu ve Mustafa Kemal Paşa.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi3, sayı: 8. (Mart 1987): 379-392.

Docuınents On British Foreign Policy, First Series, Vol. lV, London, 195 Evsile, Mehmet. “Birinci Dünya Savaşı’nda Kafkas Cephesi’nde Aşiret Mensuplarından Oluşturulan Milis Birlikleri.” Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi12, sayı: 36 (Kasım 1996): 911-926

Gökbilgin, Tayyib. Milli Mücadele Başlarken.Birinci Kitap. Ankara: TTK Yayınları, 1959.

Hovannsian, Richard G. TheRepublic of Armenia. Vol. I., Los Angeles, 1990.

Karpat, Kemal. OttomanPopulation (1830-1914). Wisconsin, 1985.

Musul-Kerkük İle İlgili Arşiv Belgeleri (1525-1919), Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Ankara, 1993.

Öke, Mim Kemal. İngiliz Ajanı Binbaşı E. W. C. Noel’in “Kürdistan Misyonu”. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1990.

Safrastian, Arshak. KurdsandKurdistan.Londra: Harvill Press,1948. Selvi, Haluk ve Cırık, Bülent. Milli Mücadelede TBMM’ne Anadolu’dan Çekilen Destek ve Tebrik Telgraflar. Ankara: TBMM Kültür Sanat Yayınları, 2013.

Selvi, Haluk. İşgal ve Protesto (İzmir’in İşgali ile İlgili Protesto Telgrafları).İstanbul: Değişim Yayınları, 2007.

Şahingöz, Mehmet. “İzmir, Maraş ve İstanbul’un İşgali Üzerine Yapılan Protesto ve Mitingler” Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Ankara, 1986.

Törehan, Serdar Mehmet. Bitlis’in İşgali ve Kurtuluşu.Van: Yüzüncü Yıl Ünv. Bitlis Meslek Yüksekokulu Yayınları, 1995.

Tuncel, Metin, “Bitlis”, Diyanet İslam Ansiklopedisi, c. 6. Tüccarzade İbrahim Hilmi, Osmanlı Cep Atlası, Dersaadet, 1323.

Uras, Esat. Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi.İstanbul: Belge Yayınları.1976.